ملی دیل، ملی دؤولت: قوزئیدن گونئیه چاغداش ادبی دیلین فورمالاشماسی اوزرینه / همت شهبازی

.

.

ملی دیل، ملی دؤولت:

قوزئیدن گونئیه چاغداش ادبی دیلین فورمالاشماسی اوزرینه

همت شهبازی 3-7-1402 25-09-2023

.

۲۰.جی عصرین اوّل‌لرینده علی‌بی حسین‌زاده و احمدبی آغااوغلو «فیوضات» (باخ: سه‌ویتو خوسکی،۱۳۸۱: ۷۲) درگیسینده بوتون تورک دونیاسیندا اورتاق بیر دیلین اولماسی‌نین طرفداری کیمی چیخیش ائدیردیلر. اونلارین نظرینده بو اورتاق دیل، اصلاحاتلار ائتمک شرطی ایله «عثمانلی تورکجه‌سی» اولمالی ایدی. آذربایجاندان کناردا اولان باشقا تورک ملت‌لری‌نین بعضی آیدین‌لاری او جومله‌دن اسماعیل قاسپیرالی دا بو دوشونجه‌نین بانیسی اولاراق اونو تام اولاراق دستکله‌ییردی. بیز بورادا «عثمانلی تورکجه»سی‌نین نه قدر آنلاشیلماز و تورکجه‌یه عاید بیر دیل اولماسی اوزرینده دایانماق ایسته‌میریک. بو دیل، او قدر آنلاشیلماز ایدی کی بو دؤوره عاید اولان عثمانلی شاعیری «توفیق فیکرت» شعری‌نین دیلی حاقدا مشهور تورک تنقیدچیسی نورالله آتاچ دئییردی: «او [توفیق فیکرت]، اولمایان بیر دیلده یازیر» (آتاچ، ۲۰۱۱) بو، حقیقتا ده بئله ایدی. بو فیکری، تکجه توفیق فیکرت حاقدا یوخ، عثمانلی دؤور، عینی حالدا آذربایجان دیوان شعری حاقدا دا دئمک اولار. آذربایجان تورکجه‌سی اؤز حقیقی وارلیغینی: یا شیفاهی و آشیق ادبیاتیندا، یا دا آخوندزاده‌دن سونرا گؤسترمه‌یه باشلادی.

۱۹۰۶-۷ ده فیوضات درگیسینده یازان تورک یازارلاری او جومله‌دن علی‌بی حسین‌زاده بوتون بونلاری گؤره‌رک آذربایجان تورکجه‌سینی کند (چوبان) دیلی سانیردی. (باخ: سه‌ویتو خوسکی،۱۳۸۱: ۷۲ ). بو دوشونجه‌ده آشیری‌لیق اولسا دا، حقیقت ده وار ایدی. علی‌بی‌ حسین‌زاده اوخوموش و ساوادلی آذربایجانلی بیر آیدین ایدی. او فرانسیز دیلی واسیطه‌سی ایله گونون ان یئنی گلیشمه‌لری ایله تانیش اولوردو. «فیوضات»چی‌لار یازارلاریندان اولان احمد کمال دا واختی ایله بو درگیده یئرلی دیلی، علم، فلسفه و سیاست دیلی...

ادامه نوشته

زامان-مکان کسیشمه‌سی  (هلیا بشیرزاده‌ / «هئچ اوزو یوخدو»)  یازان: همت شهبازی

.

زامان-مکان کسیشمه‌سی
(هلیا بشیرزاده‌ / «هئچ اوزو یوخدو»)
یازان: همت شهبازی

.

هلیا بشیرزاده‌نین «هئچ اوزو یوخدو» (بوتانشر، 1398) حکایه توپلوسوندا «گؤزومو یوموب آچیرام» (ص6) حکایه‌سی‌نین اوسلوبو داها چوخ ماراغیمی چکدی. بو حکایه‌، شعور آخینی بیر اوسلوبدا یازیلیبدیر. کیچیک حکایه‌ده اوچ فرقلی زاماندا، اوچ فرقلی مکانی بیر-بیرینه دویونله‌ین یازیچی، دویون‌لرین حالقالاندیغی آنلاری دا باجاریقلا یئرینه یئتیریر. ایلک ائپیزودلا سون ائپیزود کند محیطینده کئچیر. تحکیه‌چی آنا، ایلک ائپیزوددا یعنی کند محیطینده بیر کندلی قیزدیر. او آتاسی‌نین میندییی آتین ترکینه مینه‌رک تانینماز بیر یئره گئده‌رک تومان-کؤینک‌لی بیر گلین‌له تانیش اولور. سون ائپیزودا گؤره بو گلین، همان تحکیه‌چی‌نین آناسی‌دیر. آتاسی‌نین آتی ایله آرخین قیراغینا چاتان تحکیه‌چی قیز، آتین سسی ایله سونرا اؤزونون قیزی اولان سارانین سسی واسیطه‌سی ایله حکایه‌نین مکان و زامانینی دا دَییشیر. آتاسی‌نین ترکینده گئدن قیز، ایندی بیر آنا اولاراق خسته‌خانادا اؤز قیزی‌نین سسی ایله اویانیر. خسته‌خانا پرده‌سینه لاک‌لی دیرناقلارینی اوزادان اؤز قیزی‌نین دیرناقلاری واسیطه‌سی ایله حکایه‌نین مکانی دا، خسته‌خانادان ائوه چئوریلیر. حکایه‌نین سوژئتی بو دفعه ائوه آخیر. بئله‌لیکله ائپیزودلار کیچیک بیر ایفاده و یا حرکت و دانیشیقلا، اولدوغو سوژئت خطیندن قوپاراق باشقا بیر سوژئت خطینه آخیر. بو، سانکی تحکیه‌چی‌نین بیر آن گؤزونو یوموب آچیلماسی ایله اولایلاشیر. سونراکی زامان-مکان کسیشمه‌لری ده یوخاریدا دئدییم تئکنیک‌لرله بیر-بیرینه حالقالانیرلار.
بو حکایه‌ده تئکنیک و بدیعی اوسلوب، اوستالیقلا یئرینه یئتیریلمه‌سینه باخمایاراق، ندنسه سونراکی حکایه‌لرده داها بو تئکنیک باجاریقلارینا شاهید اولا بیلمیریک. مثلا «بیر آشیغین غملی حکایه‌سی» (ص 14) حکایه‌سینده بیر دوزومه دئییلن سوژئت، حادثه و ایفاده اوسلوبو، کئچمیش ناغیل دئین‌لرین اوسلوبونو خاطیرلادیر. ناغیل‌سایاغی دئییلن حکایه‌نین سوژئت خطی، سرراست‌دیر. حکایه‌نین هم ایفاده قورولوشوندا، هم ده سوژئت و قورغو (طرح) قورولوشوندا ییغجاملیق یوخدور. سبب-نتیجه‌لرین (علت و معلول‌لار) باغلاری چوروک‌دور. ال وورماقلا قیریلیب بیر-بیریندن آیریلا بیلر. اونا گؤره ده «علاوه» و «آرتیق» یئرلری چوخدور. حکایه‌نین تحکیه اوسلوبونو یئنی اوسلوبلارلا ایفاده ائتمکله، اونو تئکنیکی بیر حکایه‌یه چئویرمک اولاردی. حال‌بوکی حکایه ده اولان تحکیه اوسلوبو، ناغیل‌واری بیر اوسلوبدور.
یا: «ایچیمده کپنک اوچور» (ص 26) حکایه‌سی ناغیل‌ سایاغی سئحیرلی بیر حکایه‌دیر. داها چوخ اوشاق ناغیلی‌دیر....
یا: «سماعه فیرلانیر بارماقلاری» (ص 46) حکایه‌سینده سئحیرلی بیر ایفاده و حادثه ایله سوژئت خطی ایره‌لی گئدیر. آنجاق رئال‌لیغا چئوریلمیر. ائله سئحیرلی‌لیکده قالیر. بونلارین ایکیسی‌نین (سئحیرلی‌لیکله رئالیزم) یوغرولماسی نتیجه‌سینده حکایه‌ده سئحیرلی رئالیزمه شاهید اولا بیلردیک؛ آنجاق بو، بئله اولمور. گوزگو قارشیسیندا الینی باشینا چکن قادین، سئوگیلیسی اولان کیشی‌نین بارماقلارینی ساچلاری‌نین آراسیندا قالدیغینی حیس ائدیر. سونرا او بارماقلاری ماسا اوستونه قویارکن موسیقی‌یه قولاق آسیر و آیاق بارماغیندان آغری توتاراق بوتون گؤوده‌سینه و سونوندا دا ساچلارینا قدر آغری‌نین سیچرادیغینی گؤروروک...


■ قایناق:
سانجاق (مهد تمدن) ، ۲۰۰۱.جی سای، 1402/7/9

آنلاییش‌لارین یئر دَییشمه‌لری همت شهبازی

.

آنلاییش‌لارین یئر دَییشمه‌لری
همت شهبازی

.

"م.میشوولو"نون (دکتر زهتابی‌نین) «قوی اولسون اون» (1372، ائلدار نشریاتی) کیتابیندا «حاجی صمدخانین مؤهورو» تاریخی حکایه‌سی، مشروطه و آذربایجان ملتی ایله قاتی دوشمن‌چیلیک ائدن صمدخان شجاع‌الدوله ایله آذربایجان شاعیری «حکیم لعلی» آراسیندا اولان ائپیزودیک بیر سوژئت خطی‌دیر. صمدخان، مشروطه مجاهیدلری‌نین اعدام حکم‌لرینی وئرن روس نؤکرچی‌لیینی ائدن آذربایجان والی‌لیینی داشییان بیر جلاددیر. او اعدام حکم‌لرینی امضالایارکن وردوغو امضالار بیر-بیرینه اوخشامادیغی اوچون روس امپراتورونون بونا آجیغی توتماسینی سانیر. بونا گؤره آدی، آذربایجان والی‌لییی، قافقاز قوبئرناتورو، بیر ده قرآن آیه‌لرینی اؤزونده عکس ائتدیرن بیر مؤهور قازان آختارارکن حکیم لعلی‌نی تانیتدیریرلار. او، آداملارینی لعلی‌نین مطبینه یوللاییر. اونلار مطبه هجوم ائدیرلر. مطبده خسته‌لر قورخویا دوشور. قورخدوقلاری آندا بئله ایفاده‌لر دیللرینه گتیریرلر:
-آقا بیزیم گوناهیمیز یوخدور، بیز مستبدوخ
-بیزیم عایله‌میزده هئچ مشروطه‌خواه یوخدور.
-آقا بیز اوروس تبعه‌سییوخ (ص15)
صمدخان او قدر ظلم و مشروطه‌چی‌لری اعدام ائدیر کی بوتون او دؤور انسانلاری مشروطه‌نین یوخ، استبدادین خئییرلی اولماسی اینانجینا گلیرلر. ایکی مثبت-منفی آنلاییش بیر-بیرلری ایله یئرلرینی دَییشیرلر. انسانلار مستبد اولماغی، اؤزلرینه جان‌گارانتیسی کیمی استفاده ائدیرلر. استبداد بیر مثبت آنلاییش کیمی اؤزونو گؤستریر. بئله‌لیکله تاریخ بویو زور، گوج، اقتدار هر بیر آنلاییشی اؤز خئیرینه چئویریب تاماملادیغینی باجارمیشدیر.
**
وورغولانماسی گره‌کیر کی بو اثرده گئدن حکایه‌لرین تئکنیکی قصورلارینا گؤره اونلاری حکایه حساب ائتمک اولماز. یازیچی اؤزو ده بونلاری خاطیره سانیر.

موغان- 25/6/1402

آنلاییش‌لارین یئر دَییشمه‌لری همت شهبازی

.

آنلاییش‌لارین یئر دَییشمه‌لری
همت شهبازی

.

"م.میشوولو"نون (دکتر زهتابی‌نین) «قوی اولسون اون» (1372، ائلدار نشریاتی) کیتابیندا «حاجی صمدخانین مؤهورو» تاریخی حکایه‌سی، مشروطه و آذربایجان ملتی ایله قاتی دوشمن‌چیلیک ائدن صمدخان شجاع‌الدوله ایله آذربایجان شاعیری «حکیم لعلی» آراسیندا اولان ائپیزودیک بیر سوژئت خطی‌دیر. صمدخان، مشروطه مجاهیدلری‌نین اعدام حکم‌لرینی وئرن روس نؤکرچی‌لیینی ائدن آذربایجان والی‌لیینی داشییان بیر جلاددیر. او اعدام حکم‌لرینی امضالایارکن وردوغو امضالار بیر-بیرینه اوخشامادیغی اوچون روس امپراتورونون بونا آجیغی توتماسینی سانیر. بونا گؤره آدی، آذربایجان والی‌لییی، قافقاز قوبئرناتورو، بیر ده قرآن آیه‌لرینی اؤزونده عکس ائتدیرن بیر مؤهور قازان آختارارکن حکیم لعلی‌نی تانیتدیریرلار. او، آداملارینی لعلی‌نین مطبینه یوللاییر. اونلار مطبه هجوم ائدیرلر. مطبده خسته‌لر قورخویا دوشور. قورخدوقلاری آندا بئله ایفاده‌لر دیللرینه گتیریرلر:
-آقا بیزیم گوناهیمیز یوخدور، بیز مستبدوخ
-بیزیم عایله‌میزده هئچ مشروطه‌خواه یوخدور.
-آقا بیز اوروس تبعه‌سییوخ (ص15)
صمدخان او قدر ظلم و مشروطه‌چی‌لری اعدام ائدیر کی بوتون او دؤور انسانلاری مشروطه‌نین یوخ، استبدادین خئییرلی اولماسی اینانجینا گلیرلر. ایکی مثبت-منفی آنلاییش بیر-بیرلری ایله یئرلرینی دَییشیرلر. انسانلار مستبد اولماغی، اؤزلرینه جان‌گارانتیسی کیمی استفاده ائدیرلر. استبداد بیر مثبت آنلاییش کیمی اؤزونو گؤستریر. بئله‌لیکله تاریخ بویو زور، گوج، اقتدار هر بیر آنلاییشی اؤز خئیرینه چئویریب تاماملادیغینی باجارمیشدیر.
**
وورغولانماسی گره‌کیر کی بو اثرده گئدن حکایه‌لرین تئکنیکی قصورلارینا گؤره اونلاری حکایه حساب ائتمک اولماز. یازیچی اؤزو ده بونلاری خاطیره سانیر.

موغان- 25/6/1402

آیدینلانما شاعری «معجز شبسترلی» همت شهبازی

.

.

آیدینلانما شاعری «معجز شبسترلی»

همت شهبازی

(جلیل یعقوب‌زاده‌فرد مدرن‌لشمه و مدرن‌لیک… کیتابی اساسیندا)

یعقوب‌زاده‌فرد «مدرن‌لشمه و مدرن‌لیک شبسترلی میرزاعلی معجزون مفکوره‌سینده» (۱۴۰۱) کیتابیندا باشقا کیتابلاری کیمی علمی اساسدا معجز شبسترلی‌نین دوشونجه قایناقلارینی، اورتدییی و ایناندیغی مفکوره‌لری آچیقلاییر. بو کیتابی نظری-تنقیدی کیتابلاریمیزین علمی اساسدا یازیلمالارینا دَیَرلی اؤرنک بیلیرم. یازیچی‌نین بیر چوخ حاللاردا دوغرو-دوزگون دَیَرلندیرمه‌لری یازدیغی اثرین اؤنملی جهت‌لریندن حساب اولونور. آراشدیرماسینی، قایناقلارا استنادا اورتایا قویماسی اثرین باشقا بیر اؤنملی جهتی اولاراق اونا اولان، اوندا گئدن دوشونجه‌لره بئله، اوخوجو اینامینی آرتیریر. یازیچی، معجزون مدرن‌لشمه پروسئسینی، توماس اسپریگنز-ین «سیاسی و اجتماعی تئوری‌لرین اولوشوم مدل»ی (باخ ص ۱۰۵) اوزرینده آچیقلاییر. دؤرد مرحله‌نی چئوره‌ین اسپریگنز-ین مدلی اساسیندا یازیچی، ایلک ایکی بؤلومده مسئله‌نین نظری یؤن‌لرینی اورتایا قویاراق «مدرن، مدرنیته و مدرنلیک» آنلاییشلارینی آچیقلادیقدان سونرا، ایکینجی بؤلومده یئنه ده «آیدینلانما»، «معاریف‌لنمه» اوزرینده نظریه‌لر واسیطه‌سی ایله موضوعنو آچیقلایاراق اونلاری آذربایجان آیدینلانما اؤزللیک‌لری ایله اویغونلاشدیریر. بو ایشده، یازیچی‌نین او دؤوره عاید اولان درین بیلگی و مطالعه‌سینی گؤروروک. بونا یازیچی‌نین بو دؤورلره عاید اولان یازدیغی و یا ترجمه ائتدییی باشقا کیتابلاری دا یاردیمچی اولور. اونا گؤره بو اثری، اوزرینه گؤتوردویو موضوعنو درین آچیقلامادا اوغورلو بیر اثر حساب ائدیرم.
یازیچی معجزون مدرنیته ایله اوغراشدیغی دوشونجه‌سینی «تئوری» یوخ، «ایدئیا» کیمی آراشدیراراق عمومی‌لیکده آذربایجان آیدین‌لاری‌نین مدرنلیک حاقدا دوشونجه‌لرینی ایکی فرقلی یؤنده آچیقلاییر. بو فرقلی یؤن‌لر، اونلارین یاشادیغی محیطله داها چوخ باغلی‌لیقلاری وار‌دیر. قوزئی آذربایجان غرب مدرن‌لشمه پروسئسینی دستکله‌یه‌رک عمومیتله کوتله‌وی رئفورمو یوخاریدان آشاغی (حاکمیتدن کوتله‌یه دوغرو) یؤنه‌لیک بیر رئفورمو یوخ، آشاغیدان یوخاری (کوتله‌دن ملت‌-‌دؤولت‌چی‌لییه دوغرو) رئفورمو دستکله‌ییر. آخوندزاده، زردابی، جلیل محمدقلیزاده بو دسته‌یه عایددیر. ایکینجی گروه آیدینلار ایسه، ایران محیطینده اولانلاردیر. بونلار عمومیتله یوخاریدان آشاغییا اولان رئفورمو دستکله‌ییرلر. عینی دوشونجه‌نی من ده «آذربایجان شعرینده مدرنیزم» (۱۳۹۹) کیتابیمدا ایره‌لی سورموشم:
«آیدینلانما دؤورو چئشیدلی دوشونجه‌لر دؤورودور. حتتا بو دؤورون بیر چوخ متفکرلری هم غربده، هم شرقده بیر بیری‌ ایله مخالیف جبهه ده دایانیردیلار. کانت، ولتر، دیدرو، روسو، مونتسکیو بیر معنالی دوشونجه‌ده دئییلدیلر. شرقده ده بئله – ‌‌و داها چوخ آذربایجان آیدینلانماسینی نظره آلاراق‌‌- دئمک اولارکی چئشیدلی دوشونجه ساحه‌لری وار ایدی. اؤرنک اوچون غرب آیدینلانماسیندا اولدوغو کیمی، بیر چوخ آنلاردا بو متفکرلرین کوتله‌‌یه اولان باخیشی آلچالدیجی و تحقیر ائدیجی‌دیر. آخوندزاده، کوتله‌نی
...

ادامه نوشته