شعریمیزده تانری نین حال لاری همت شهبازی

 

 

شعریمیزده تانری نین حال لاری

şeirimizdə tanrının halları

همت شهبازی hümmət şəhbazi

 

#نیچه تانرینی اؤلدورور.« #تانری‌نین_اؤلومو» ایله « #انسانین_دیریلمه‌سینه» امضا آتیر.بئله لیکله یئر اوزو تانری‌سیز قالمیر.بو دفعه، «انسان» تانری اولور.دئمک «انسان» یئنی عصرین حیات فلسفه‌سینه چئوریلیر. بونون نمونه‌وی فلسفه‌سینی بؤیوک مقیاسدا « #وار_اولوشچولوق»دا [ #اگزیستانسیالیزم] گؤروروک.بو آخیمین دوشونجه‌سینده انسان حتتا اؤزوندن قاباقکی فلسفه‌ده ان زیروه‌لرده دوران «تانری» آنلاییشییندان دا یوکسک‌لره اوجالیر.بو، نیچه‌نین آنلاییشیندا #فوق‌الانسان (#اَبَر_انسان) آدلانیردی.

#قضو_قدرچی (تقدیرگرایی) مضمونلو شعرلریمیز داها چوخ #دیوان_شعرینده اؤزونو گؤستریر.بو کیمی شعرلرین باشیندا «تانری» آنلاییشی دورور.دیوان شعرینده، بو گونکو اورتالیق آنلاییشدا اولدوغو کیمی،هر بیر شئیین طالعی، تانرییا باغلی قضو قدرچیلیکله دَیرلندیرمه آکتوواللیق داشییر.
تانرییا مراجعت ائتمک دؤرد استقامتده نتیجه‌لنیر شعریمیزده عمومیتله:
الف)تانری ایله باریشماق
ب)تانریدان آسیلی اولماق
ج)تانرییا غضبلنمک
د)تانرییا عصیان
آرا وئرمه‌دن دئییم کی ایلک ایکی خصوصیت عمومیتله دیوان شعرینه عاید‌دیر.هر چند اونون چالارلارینی #یئنی_چاغ شعریمیزده ده گؤروروک. اوچ و دؤردونجو کیفیت ایسه،داها چوخ یئنی چاغ شعرینده اؤزونو گؤستریر. یئنی چاغدا تانرییا غضبلنمه مسئله‌سی، تانریدان اوز دؤندرمه مسئله‌سی ایله عوض اولونور. نتیجه ده ایسه «تانرییا عصیان» مسئله‌سی یارانیر و «تانری ایله باریشماق» مسئله‌سی قضو-قدرچی آنلاییشلا عینی قاپییا چیخیر. بونون اساس موتیوینی انسانلارین علاجسیز قالاراق، تانری قاپیسینا گئدیب اونونلا تامامی ایله باریشماق تشکیل ائدیر. #پوئتیک نمونه‌لر بونا گؤسترمک ایسته‌ریکسه، دیوان شعرینده اولان #مناجاتلاری گؤستره بیلریک.بو کیمی ژانرلاردا، شاعیر علاجسیز قالدیغینی دویدوقدا سانکی تانری طرفیندن اونا یازیلان هر بیر آلین یازینی بیر قضو-قدر اولاراق قبول ائدیر و بونونلا تانری ایله باریشیغا چیخیر.
2.جی مسئله ایسه: #صوفیزمده اؤزونو گؤستریر. صوفی‌لر، هر بیر شئیی تانریدان آسیلی بیلیرلر. انسانا عاید اولان درد-کدر، حیات- اؤلوم، غصه- شن،و... تانری‌نین بخش ائتدییی گؤزللیک‌لردیر دئییرلر. دوغرو اوخودوغونوز: #گؤزللیک‌لر.بو مقامدا، درد، اؤلوم، کدر کیمی اوزوجو حال‌لار انسان اوچون خوش آنلاردیر.ناقص انسان، تانریدان آسیلی اولان بو سیناقلاردان اوغورجاسینا چیخدیقدا #کامیل_انسان اولور.بو ایسه انسانین #تانریسال مقامی دئمکدیر. تانریسال مقام ایسه، انسانی تانریدان آسیلی ائدیر. تانرییا غضبلنمک ایسه، شعریمیزین بوتون حاللاریندا اؤزونو گؤستریر. تانرییا آسیلی اولدوقدا،هر شئی شیرین‌دیر.اونا گؤره تانرییا شکایت‌لنمه یوخدور. تانرییا غضبلنمه یین کؤکو شکایت‌لنمه ایله باشلاییر. اؤزونو یالقیز گؤرن، معنوی تنهالیقدا هئچ بیر نتیجه آلا بیلمه‌ین انسان،یا اؤزونو قیناییر یا دا تانرینی. بونلارین هر ایکیسی‌نین چیخیش یولو ایسه تانرییا غضبلنمه ایله نتیجه‌لنیر.بو حاللاری بعضن یالواریشلی مناجات‌لاردا، بعضن زاریلتیلی صوفیزمده، بعضن دونیانین گئدیشاتیندان ناراضی قالان بونلارین هر ایکیسینده و حتتا تانرییا عصیان زامانیندا باش وئریر.
تانرییا عصیان ائتمک ایسه، عمومیتله « #آیدینلانما»[روشنگری] دؤنمیندن باشلایاراق داها چوخ رئال فاکت‌لاری منیمسه‌یه‌رک اؤزونو گؤستریر.بو دؤنمده انسان نه اؤزونه قاپیلیر، نه یالواریر،نه ده غضبله‌نیر. ساده‌جه اؤزونو حاق بیله‌رک موهوماتی کنارا وورور؛ و رئال فاکت‌لار اوزرینده داورانماغا چالیشیر.بو ایسه اونو چوخ زاماندا تانری‌نین حیاتدا رولو اولمادیغی نتیجه‌سینه گتیریب چیخاریر.بو اونون دونیایا اوبیئکتیو باخیشیندان ایره‌لی گلیردی. بئله‌لیکله دونیانی یئنیدن قورماق مقصدیله، تاریخ بویو کؤکلندییی اؤزول اینانج‌لاری سیندیرماغا قصد ائتدییی آندا، تانرییا اولان اؤزول اینانجی دا سارسیتماغا باشلادی.

اختصارلا #دیوان_چاغداش شعر دونیا گؤروش‌لری‌نین فرق‌لرینی سسلندیردیکده بئله عمومی نتیجه‌یه چاتا بیلریک:
دونیانی فانی سانان شاعیرین سون سیغیناجاق یئری تانری دیر.بئله اولمادیقدا اونون احوالینی اومیدسیز‌لیک چولغایاراق فردی دویغولاری‌نین ایچینه یووارلاناجاقدیر. اسکی شعر دوشونجه‌سی‌نین اؤزه‌یی بودور:
دونیانی، حیاتی،فانی سانماق،اونا گؤره ده یالنیز تانری‌نین اته‌ییندن یاپیشماق.
#چاغداش دؤنمده ده خصوصیله #مدرنیزمین بعضی قوللاریندا سسله‌نن معنویات‌سیزلیق اؤن سیرایا کئچیر.آنجاق اونلار بو بوجاقدان حیاتی، دونیانی فانی بیلمیردیلر.ائله بو موقع‌لرینه گؤره ده انسانین معنوی حیاتی‌نین چؤکمه‌سی‌نین جارچیسی اولاراق یاشاتماق ایسته‌ییردیلر.داها دوغروسو،انسانا مادی حیاتین گرکلی اولماسینی وورغولادیقلاری حالدا،معنوی حیاتین دا انسان بوتؤولویونون یئتکین‌لشمه‌سینده اؤنملی اولدوغونو دئییر

ادامه نوشته

شعر : همت شهبازی

 

شعر: 

همت شهبازی

 

گونشلی پینارلاردا
سیلدیریم قایالی گؤزلری‌نین 
شیره‌سی 
          آخیرر
                رررر
او شیرین، 
او ایستکلی
او یئمه‌لی 
او نیلوفر قوخولو دوداقلارین
اوره‌ییمین اته‌یینی ایسیندیریر
بیر یانار شام کیمی 
ساچاقلاری اوچوقلاییر
قارانقوشلار 
تاوانلاشیر
لاپ سون بوجاغیندا ائویمین
کپنک‌لرله سئویشیر بالیق‌لار
سو آشیریمی زانباق‌لارین کؤلگه‌سینده 
آخ! 
بو کوله‌یین یوموشاق اسمه‌سی اولسایدی
قارتال دا 
قوناردی قارانقوشلارین یوواسینا

###

شعر #غروب درگیسی نین 11.جی ساییندا چاپ اولموش.

#درگی نین بوتون امکداشلارینا تشکرومو بیلدیره رک یالنیز آیدینلیق گتیرمک اوچون عزیز اوخوجولارین قوللوغونا چاتدیریرام کی درگی ده، شعرین سونوندا چاپدا گلن " #اوزانتیسینا" کلمه سی یانلیش اولاراق گلمیشدیر.

 

ادامه نوشته

شعر آنا یاسایا ضیددیر جمال ثریا

 

شعر آنا یاسایا ضیددیر

جمال ثریا

cemal süreya

طبیعت اخلاقی قوووب چیخاریر. هاردا اخلاق تؤره‌میشسه، اورادا طبیعتله اخلاق بیر بیریله دارتیشمادا اولوبلار. دئمیریک کی: #صنعتی محض بو دارتیشمالار یارادیر. آنجاق صنعتی بسله‌ین ده ائله بو دارتیشمالاردیر. طبیعت، صنعتله قورولموش سیستئمه قارشی باش قالدیریر. اونو ایره‌لی ایته‌له‌ییر. بوش توتور اونو. پوزور. آغی‌لاییر. صنعت‌لر ایچینده بو اؤزللییی أن چوخ داشییان دا شعر صنعتی‌دیر. او قدر کی بو قونودا بیر چوخ صنعت‌لرین عمومی مسئله‌لرینی شعر اوزرینده دارتیشماسی یئرسیز اولماز. #نووالیس–ین بیر سؤزونو اویغون گؤره‌رک خاطیرلادیرام: هر صنعت شعره دایانیر، حتتا شعر ده بئله ... 
« #شعر آلیشقانلیق‌لارا (عادت) قارشی بیر یایلیم آتشی‌دیر». بو یایلیم آتش، شعرین قونوسوندا اولدوغو  قدَر #دیالئکتیکینده‌ دورور. حتتا داها چوخ دیالئکتیکینده‌دیر. آنجاق اخلاقا قارشی جهد ائتمک شعرین آماجی دئییل. بلکه وظیفه‌سی و ایشله‌یی‌دیر [کارکرد]. بو ایکی قاورامی بیربیرینه قاریشدیرمامالییق. شعرین چیخیش نؤقطه‌سینده قوروجولوق دا یوخدور ییخیجی‌لیق دا. بیر نؤقطه‌دن سونرا ایسه یالنیز ییخیجی‌لیق اؤزللییی اؤزونو گؤستریر. 
قورولموش سیستئمه ضیدلیک، #ائستئتیک ایچینده داها چوخ، گؤزل-‌چیرکین، یاخشی-‌پیس ساواشی شکلینده اؤزونو گؤسترمیشدیر. گؤزلی یاخالادیقلاری یئرده، اؤزلرینی گئرچه‌یین یوکسک‌لیینده سانان دوشونرلر [متفکر] آرتیق یوخدور. اونلار هارداسا گؤزلی گئرچکده، گئرچه‌یی ایسه گؤزلده گؤرورلر. حتتا بعضی‌لری اشیانین ماهیتینه ایلک پیلله‌نین گؤزل اولدوغونو ایره‌لی سوره‌جک قدر آشیری فیکیرده ایدیلر. آنجاق بئله‌لری آرتیق یوخدور ایندی. « #بودلئر»ی دوشونورم. بودلئر 1867ده اؤلدویو زامان بدیعی‌لیکده لاپ یئنی بیر چاغ باشلامیشدیر. بودلئر اسکینی قاپامیش، یئنینی آچمیشدیر. داها دوغروسو شعر بودلئرین سرگذشتینده اؤز ایپ اوجلارینی تاپمیشدیر. بعضی ایپ اوجلارینی. اونون اؤلوموندن بیر ایل سونرا « #لوترئموند»ون chans de maldoro  اثری ایشیق اوزو گؤرور. او گوندن بوگونه قدر #شاعیرلر مین ایللیک گؤزلین یئرینه چیرکینینی اوتورتدولار. مصراعلار دا یاخشی-‌پیسه یئنیلدی. تانری‌نین تاسی داراغی توپلانیب گؤیلره چکیلمه‌سی، انساندا کی شئیطانین ظفردن ظفره قاچماسی بو تاریخدن سونرا اورتایا چیخان گئرچک‌لردن‌دیر. انساندا کی جؤوهر، شعرله کاینات ایچینده اؤزونو عکس ائتدیریر. اؤزو یاراتدیغی تانری‌لارین اؤزونه ضید سونوجلارینی ایزله‌ییر. چونکی تانری سونرادان یارانمیش بیچیم و وارلیق‌دیر. انسان ایسه، اؤنجه‌دن یارانمیش بیر جؤوهر. 

 

ادامه نوشته

آخوندزاده و بیز . همت شهبازی

 

آخوندزاده و بیز

(axunzadə və biz)

(nicat həşimzadənin yazısıni oxuyarkən) 

همت_شهبازی (hümmət şəhbazi)

 

#نجات_هشیمزاده‌نین آخوندوون تاپدالانان رسمی یازیسی ماراقلی یازی ایدی.  ائله آخوندزاده سایاغی انسانی دوشوندورمه‌یه چاغیریر. 
#فضولی_آخوندزاده مناسبتی چوخ دوشوندوروجودور.  آخوندزاده‌نین "#نظم_و_نثر_حاققیندا" (بو آدی رحمتلیک #حمید_محمدزاده اونون یازیسینا وئریر.) بیر صحیفه‌لیک تورکجه یازدیغی دیلیمیزده ایلک #مدرن_نقدی (بونو قصدا یازیرام.  و بونا دلیل‌لر ده وار) هر شئیی آچیقلاییر.  داها دوغروسو مسئله آخوندزاده‌یه آچیق-آیدین دیر.  یالنیز بونلارین هر ایکیسینی سئودییمیز اوچون آخوندزاده قدر قددار اولمادیغیمیز اوچون بو مسئله سانکی بیزه قارانلیقدیر یا دا اؤزوموزو باشقا یوللارا وورماق ایسته‌ییریک. او هئچ نه‌دن چکینمه‌دن اؤز فیکرینی ایره‌لی سورموش. 
آخوندزاده‌نین او یازیسیندان بللی اولور کی اونون فضولی ایله مخالفتی غزل قالیبی ایله مخالیف اولماسینا عایددیر.  او ملاپناه واقیفی فضولییه اوستون توتدوقدا دا ایکی شئیی نظرده توتور.  فورم باخیمیندان بیزه دوغما اولان #قوشما قالیبینده یازماغی و بونو #غزله اوستون بیلمه سی، ایکینجیسی ده یئنه فورملا باغلی اولاراق آخوندزاده‌نین گؤز اؤنونده اولان #گئرچک‌لیک‌لری و بو گونکو دیلله دئسک رئاللیقلاری یانسیتماقدادیر.  ایلک #رئالیست یازار بیزده #آخوندزاده دیر.
ایلک دفعه آخوندزاده ایکی مسئله‌نی بو یازیسیندا آچیقلایاراق فرقینه واریر:

#شعر ایله #نظم‌ین بیر بیریندن فرقلی اولمالاری
بونون آردیندا #شاعیر ایله #ناظیم‌ین فرقلری.

من ده گنج یازارین بو سؤزونه قاتیلیرام:

"آذربایجان خالقی تکجه آخوندووا گؤره خوشبخت اولماغا مجبوردور. آخوندووو اولان خالق بدبخت اولا بیلمز."

سوندا بونو آرتیرماق ایستیرم: 
#آخوندزاده‌نین دوشونجه‌سینده #ادبی و #اجتماعی گلیشمه‌نین یولو ایکی جیغیردان کئچیر:  #بیلیم و #تنقید. 

#آخوندزاده‌نین یازیسینی اوخوماغی هامییا تکلیف ائدیرم.

 

ادامه نوشته

آخوندوون تاپدالانان رسمی نجات هشیمزاده nicat həşimzadə

 

آخوندوون تاپدالانان رسمی
نجات هشیمزاده nicat həşimzadə 
کؤچورن: ائلیار پولاد

اون يئددی ياشیم وار ایدی. بیر تجربه کئچیرمک قرارینا گلدیم. «فیس بوکدا» آخوندوون فوتوسونو گؤرنده بو ایدئيا آغلیما گلدی. پرینتردن داهی متفکریمیزین رسمینی چیخاردیم. نوبتی گون شاگردی اولدوغوم مکتبین حیطینه آتدیم. انسانلارین جدّی فیکیر آدامینا مناسبتینی اؤيرنمک ایسته‌يیردیم. شاگردلر فوتونو تاپدالادیلار. يئره آتیلان شکلی گؤرسه‌لر ده رئاکسیيا  وئرمه‌دیلر. بو يازینی يازماقدا مقصدیم آخوندووو آلچالتماق دئيیل. آخوندوو #رسول_رضادان، سليمان رستم‎دن، مکايیل موشفیق‎دن، #محمّد_فضولی‎دن فرقلی اولاراق جدّی فیکیر آدامی، #اینتئلئکتوال ضیالیدیر. ادبیات معلمی میز عینی آندا هم آخوندووو، هم ده محمّد فضولینی تعریفله‌يیردی. من اونا ایضاح ائده بیلمیردیم کی، عینی انسان هم آخوندووو، هم ده فضولینی سئوه بیلمز. چونکی، آخوندوو فضولینی ساوادسیز شاعر حساب ائدیب، اونو خالقی اويوتماقدا، معناسیز عاشق-معشوق اويونلاری ياراتماقدا گناهلاندیریب.

شاگردلر آخوندوون رسمینی تاپدالادیلار. بعضیلری حتی تانیمادی. تانیيانلار دا رسمی يئردن قالدیرمادیلار. ادبیات معلمیمیز ده همین اراضیدن کئچدی، رسمی گؤردو، يئردن قالدیرمادی، کافر دئیرک رسمی تاپدالادی. بو آندا بوتون اومیدلریم سارسیلدی، بیزه علم اؤيره‌دن قادین بو قدر ساختاکار ایمیش. اؤزومو جعفر جاببارلی‌نین آيدینی کیمی تحقیر اولونموش، محو ائدیلمیش حساب ائتدیم. بو، ادبیات معلمه‌سی‌نین جدّی ادبیات آدامینا اولان مناسبتیدیر. اگر معلم #آذربایجان ضیالیسینا قارشی بئله کسکین مناسبت گؤستریرسه، مانیس‎لاردان، تین اوشاقلاریندان نه گؤزله‌يه‌سن؟ بو معلملرین يئتیشدیریی گنجلیک گله‌جه‌يین مانیسلاری اولاجاق. انکشاف‎ ائتمه‌يه‌جکلر.

 

ادامه نوشته

Hümmət Şahbazinin şeirləri, yaxud “DİŞİMDƏ BOĞULAN HARAY”: cavaçşir yusifli

 

dəyərli yazar və tənqidçi Cavanşir Yusiflinin 2008də yaz güney şeir həftəsində yazdığı yazısını yenidən təqdim edirəm:

 

Hümmət Şahbazinin şeirləri, yaxud “DİŞİMDƏ BOĞULAN HARAY”

 

Cavanşir YUSİFLİ

 

"Güney Azərbaycan ədəbiyyatı" həftəsi

 

Hümmət Şahbazini uzaqdan tanıyıram. Şeirlərini oxumuşam. Müxtəlif saytlarda (ilk dəfə Məsiağa Məhəmmədinin irfan.azeribloq.com bloqunda) və onun şəxsi bloqunda. Müşahidələrimə görə, Hümmət Güney Azərbaycan şeirində gedən proseslərin simvolik deyil, qabarıq bəlirtisidir, məlum səbəblərə görə Güney Azərbaycan poeziyasında müşahidələr aparıb dəqiq bir proqnoz qoymaq, aparılan təhlillərin sonucunda dəqiq ayrıntıları olan nəticəyə gəlmək mümkün deyildir. Zövqlərin müxtəlifliyi, baş alıb gedən proseslərin xarakteri, incələnməsi və ən əsası ədəbiyyatımızın bu qolunun zaman-zaman elmi araşdırmadan kənarda qalması... elə bir mənzərə yaradıb ki, bu prosesin içində ədəbiyyatımızın inkişafı üçün önəmli və ikinci dərəcəli hadisələri bir-birindən ayırmaq müşkülə çevrilmişdir. İndi Güney Azərbaycan problemi ilə çoxsaylı qurumlar məşğul olsa da (məncə, daha çox şüar şəklində), dünyanın müxtəlif yerlərinə səpələnmiş soydaşlarımızın son dərəcə maraqlı ədəbi nümunələri, bir qayda olaraq bizim ədəbi icmalların dairəsinə daxil olmur, onlardan daha çox fərqli, ayrıca bir hadisə kimi bəhs edilir. Halbuki, fikrimcə, bütün fərqli aspektlərinə və fərqli durumuna baxmayaraq, söhbət eyni bir prosesdən getməlidir və bu iki qolun vahid məcrada araşdırılması perspektiv üçün gözlədiyimizdən də maraqlı ola bilər. Adətən mahiyyətcə eyni olan hadisələr özlərini fərqli bəlirtiləri ilə sərgiləyir, eyni kökdən gələn bu qabarıq fərqlər diqqətli incələmə tələb edir.
Bu mənada Hümmətin indiyə kimi oxuduğum şeirləri və Azərbaycan ədəbiyyatının müxtəlif elmi problemlərinə yönəlik məqalələri (o həm də "Müasir Azərbaycan (Güney Azərbaycan nəzərdə tutulur – C.Y.) şeirinin tənqidi” adlı monoqrafiyanın müəllifidir) yaxşı mənada bildiyimiz, beynimizdə kök salmış təsəvvürlər baxımından xarakterik deyil və kultaz-ın oxucuları üçün maraq doğura bilər.
Şeirləri təqdim etməzdən öncə onların mənim üçün nəyə görə çox maraqlı görünməsini açıqlamaq istərdim. Bu şeirlərdə əvvəla, mənim həmişə axtardığım vahid plan var – bənzətmələr, məcazlar, epitetlər... bu vahid tikilinin adi elementləridir, hansısısa görünür, hansısısa görünmür, yəni onların sabit yerlərindən "durub, səfər etməsinə ”, özbaşına hərəkətlər edərək bədii mətnin içində xaos yaratmasına... ehtiyac duyulmur. Bəzən bütün bu hərəkətləri (dalğavarı hərəkətləri) biz özümüz yaradırıq, elə nöqtələrə toxunuruq ki, oradan şeir şəklini, formasını, mahiyyətini itirməyə üz qoyur. Yəni, forma ilə elə oyunlar qururuq ki, yazacağımız şeir sadəcə ürəyimizdə qalır, vərəqin üstündə isə tamam başqa hüceyrələr görünür, nə qədər özümüzü aldatsaq da onlar birləşmir, vahid orqanizm yaratmır və ən acınacaqlısı yaxşı, parlaq müqayisələrin mənbəyi, boğçası, heybəsi... kimi yerindəcə durur. Bədii filmlərimizdə də belədir, kino unudulur, içindəki ayrı-ayrı sözlər, cümlələr yaşayır – mətndən ayrı!
Hümmətin şeirləri bu gün ədəbi prosesdə mövcud olan bir çox qüsurları anlamaq baxımından da önəmlidir. Hümmət şeirlə nəyəsə tərif vermir, onun bədii boyalarla konturlarını aydınlaşdırmır, sözün, mətləbin bətninə nüfuz etməyə çalışır və tapdığını ürəyində min illərdi susan DİLİN içində gizlədir. Bu hal bizi şeiri dəfələrlə oxumağı tələb edir, ona görə yox ki, anlaşılmır, ona görə ki, bunu HÜMMƏT yazıb və onun daxilində dilimizin yalnız yuxumuza gələ bilən pıçıltıları var. Bu ona görə belədir ki, Hümmətin sözlərində mənanın, bədii məntiqin öyrəşmədiyimiz aspektləri mövcuddur. Diqqət yetirin, bu sözlərə baxış, yaxud, belə deyək, sözlərin içindən dünyaya baxış zəif nüans şəklində olsa da elə bil ki, ayrıdır, elə vəziyyətdədir ki, düşünməyə sövq edir, ancaq oxuya-oxuya deyil, oxuyub qurtardıqdan sonra! Bu cüzi fərq düşüncəndə təbəddülat oyadır, belə deyək, şeirdən – mətndən ayrılıb "çayın qıvrımını” təsəvvür etmək istəyirsən. Yeri gəlmişkən eyni prinsip Rəsul Rzanın "Ərk Qalası ” şeirində də izlənilir – kiçik bir məkanın içinə bütün dünyanın daşınması, balaca bir məkanda bütün dünyanın, ona aid edilən mənaların ələk-vələk edilməsi, birdən, qəfildən pəncərə açılır və hər şey çölə sovrulur – bu "qəza” nəticəsində dünyaya gələn hadisələr, ştrixlər, nüanslar özlərini tam fərqli formada göstərirlər.
Hər şey birdən başlayır və anidən min il qabaq dünyada gedən proseslərə qoşulur, nəyin qədim, nəyin indi baş verməsini heç kəs kəsdirə bilmir...
 

ادامه نوشته

Söz, kitab, savaş Hümmət şəhbazi

 

  Söz, kitab, savaş

  Hümmət şəhbazi

 

Söz, insanın hər zaman kantekstində ayaq üstdə duran bir gerçəklikdir. incil”in “hər şeydən öncə söz var idi və söz tanri idi” ayəsindən tutmuş indiyə qədər. sözü yaşadan insanın hər zaman ətrafı savaşlarla keçibdir. Buna görə insanlar, hətta Ezra Pound kimi faşizmi dəstəkləyən və savaş tərəfdarı olan bir söz sahibinin də sözünü oxumaqdan çəkinməyibdir. Yazılan söz və mətn öz səlqəsinə oyğun  oxucusunu, daha doğrusu U.Eko demişkən özünün “örnək oxucusunu” yaradır. Profsiyonal mətnin profsiyonal oxucusu,  mətnə əyləncə kimi baxanların da öz örnək mətnləri var oxumağa. Bu baxımdan marksisti baxışı qırağa qoysaq kitab özü də bir məhsuldur. 

Savaş özü bir toplumsal (ictimai) fenomen olaraq sözün, kitabın mövzü məsələsinə çevrilərək hətta çoxları savaş ədəbiyatı da yaratmışdılar. E.Hemingvey”in “silahlarla vida”dan tutmuş kitaba miniatürik yön verən Orxan Pamuka qədər. deməyim odur ki, savaşın içində savaşın bütün hər yönlü (yaxşı-pis) yaddaşlarını mənimsəyib kitablarda yaşadanlar ürəyimiz istədiyi qədər olubdur.

Sözün yaxudda kitabın Zavala uğrmasının təsəvvürü çətindir. Bu, hər zaman belə olubdur. Çap texnolojisi gəldikdə, keçmişin əlyazmalar sənəti arxa plana keçdi. Ancaq söz ölmədi. Çünkü yeni dirçələn texnika əlyazmanı istədiyi varyantda göz önünə gətirdi. Kitab arxayınlığa çıxdı. Zaman gəlişdikdə kitab daha da dinc və arxayın durum yaşayır. Bu gün söz, kitab insan üçün ağır yük sayılmır. Söz sənin yaddaşını sıxışdırdığı zamanda kiçik bir texniki yaddaşdan yardım alırsan. Bir kitabı özünlə gəzdirməyə çətinlik çəkdiyin yerdə minlərlə kitabı bir ovucunda gəzdirə bilirsən. kitab bu durumu yaşadıqda arxayındır.

Bəziləri o cümlədən E.husserl, yunan düşüncəsinə söykənərək sözün, ifadə qabiliyətini qabartmışlar. O sözün, dilin doğru səviyəsini ifadədə görür. Ifadə, danışıq (hər kimsə tərəfindən) bir növ iç dünya ilə danışmaqdır. Iç dünyada hər bir sözün öz səsi var. buna L.strauss kimi mütəfəkkirlər faciyəvi cəhət verir. O, “yazi”nı buna görə pisləyir və ikinci dərəcdə önəm verir ki, insanlar “yazı” vasitəsiylə üz-üzə daynaraq diyaloqa keçə bilmir. Bu da insana zid olaylara o cümlədən savşa gətirib çıxarır.

J. Derrida isə, Husserl”in bu düşüncəsinin əleyhinə olaraq bu düşüncədir ki, “yazı” və “dilin yazarlığı” hərflər göstəriciləri kimi özünü göstərir. Hərflər oxucu ilə ilgi quraraq onun yazarının faşist, optimist, nihilist, savaçı, dindar və bir sözlə nəyə qulluq etdiyini unudur. Oxucu, yazarın hansı niyyətdə olduğunu sezmir. O, anlamı: mətndə, yazıda, sözdə tapır. “yazı” bir göstəricidir. Onu qavramaq olur. Hətta yazar özü də, öz mətnini oxuyanda bir başqa oxucudur. Öz yazısını bir başqası kimi qavrayır.

 

1 noyabr 2014

 

qaynaq:

Kitabçı . № 7. Dekabr / baş.red. S. Babullaoğlu - Bakı : 2014.

ادامه نوشته

احمدآغا موغانلی (۲۰۰۱-۱۹۲۶) یازان: همت شهبازی

احمدآغا موغانلی  (۲۰۰۱-۱۹۲۶)

یازان: همت شهبازی

 

اوتای موغانین #بیله‌سوار شهریندن اولان یازیچی #احمدآغا_موغانلی عمومیتله هله او تایین اؤزونده گوندمده اولان یازار اولمامیشدی. گؤرونور پایتخت‌له علاقه‌ده اولمایان صنعتکارین طالعی ده کؤلگه‌ده قالیر. «گئجیکمش اعتراف» اثرینده اونون ۴ پووئستی(1) یئرلشیب. پووئست‌لرده استالینیزم دؤورونده گنج‌لرین ایکیلی حیات و تضادلی گونلر یاشادیقلاریندان صحبت گئدیر.

ماجرا ژانریندا اولان دوغما_ساحیللر و داغلار_داغیمدیر_منیم پووئست‌لرینده ایسه اساسن خالقیمیزین ملی دردی، گونئی_قوزئی حسرتی اؤز عکیینی تاپمیشدیر.

دئییلن‌لره گؤره او تای موغانین #شایسئون کندینده کؤکلری بو تای موغان تایفالاری‌ او جومله‌دن #ساریخان‌بیلی، #موغانلی،#مستعلی‌بیلی، #قوجابیلی، و... یاشاییرلار. بونلار #شوروی دؤورو زامانیندا سرحدلرین باغلی اولماسینا باخمایاراق بو تایدا کی قوهوملاری ایله گؤروشه گل گئت ائتدیکده حکومتی ده بئزدیریرلر. حکومت ایسه مجبور قالیر اونلاری #شایسئون کندینده یئرلشدیریر. بونونلا دا اونلارین علاقه‌سینی بو تای قوهوملاری ایله کسیر. بللی اولدوغو اوزره احمدآغا موغانلی دا بو تایفالارین بیرینه عاید ایمیش.

یازارین دیلینه گلدبکده ایسه، #موغاندیلی‌نین چیلخالیغی، درین‌لییی ایتیب باتیب اثرین #ادبی دیلی‌نین هوجئیره‌لرینده. دیل، بایاغی بیر دیل ایله آراسینا گیرن روس سؤزلری ایله یادلاشیر. باشقا سؤزله اثرده مثل اوچون مولود سلیمانلی،  آنار رضا، ائلچین،  اسماعیل_شیخلی و باشقالاری‌نین اوستا دیلینی تاپماق اولمور. آنجاق سوژئت خطی باخیمیندان بیزده حسرتلری اویادیر، نوستالوژییه دالدیریر.

https://telegram.me/dusharge
.
.
(1) #پووئست:
پووئست #تحکیه اوصولو اوزره یازیلیر. حجمجه حکایه‌دن بؤیوک، روماندان کیچیک‌دیر. بونا گؤره اونا بؤیوک #حکایه ده دئییرلر. آنجاق حکایه ایله فرقلنیر. پووئستده بیر یوخ، بیر نئچه احوالات و حادثه‌دن بحث اولونور‌ و تصویر اولونان اوبرازلارین سایی دا حکایه‌دن نئچه قات چوخدور. پووئستین#سوژئت خطی #رومانلا مقایسه‌ده ساده، حکایه ایله مقایسه ده ایسه ایکی بعضن ده داها چوخ اولور. لغتجه معناسی دانیشیق و نقل ائتمکدیر. بو قدر
#əhmədağa_muğanlı #povest

ایتالو کالوینو

 

 ایتالو کالوینو || الهام آنی

حادثه بیرگون بیر کوچه باشیندا، گلیب گئدن ازدحامین اورتاسیندا اولدو. 
دوردوم گؤزلریمی قیرپیشدیردیم، هئچ بیر شئی آنلاماییردیم. هئچ بیر شئی حاققیندا، هئچ بیر شئی. انسانلار، هانسی شئی‌لره گؤره، هانسی سبب‌له بئلئیدیلر، آنلاماییردیم. هر شئیدن سون درجه آنلامسیز و تضادلی‌دیر. گولمه‌یه باشلادیم. 
منه غریبه گلن شئی نه‌دن بونو داها اؤنجه آنلامادیغیم اولدو.او زامانا قدر هر شئیی اولدوغو کیمی قبول ائتمیشدیم؛ ترافیک ایشیق‌لاری، ماشین‌لار، پوستئرلر، یونیفورم‌لار، خاطیره‌لر، دونیادان تمامن قوپموش شئی‌لر؛ هامیسینی سانکی بیر ضرورتین نتیجه‌سی اولاراق اورتایا چیخمیشدیلار، بیر سبب-‌نتیجه (علت و معلول) زینجیری‌نین حالقاسی ایمیش‌لر کیمی منیمسه‌میشدیم. 
سونرا گولوشوم دوداقلاریمدا دوندو، اوزوم قیزاردی، اوتاندیم. اللریمی، قوللاریمی ساللایاراق ازدحاما «دورون! بیر دقیقه!» دئیه باغیردیم. «بیر یانلیشلیق وار. هرشئیده بیر ترسلیک وار. دونیانین أن فایداسیز ایشلرینی گؤروروک. هارایا گئدیر بو ایشین سونو؟» اطرافدا کی انسانلار دوردو، ماراقلا منی سوزدولر. اورادا، اورتالاریندا دوردوم، قوللاریمی ساللایا ساللایا، اومیدسیزجه آنلاتماغا، بیر آندا، آیدینلانماغیمی ساخلایان الهامیمی آچیقلاماغا چالیشدیم.. و هئچ بیر شئی دئمه‌دیم. هئچ بیر شئی دئمه‌دیم، چونکو قوللاریمی قالدیریب آغزیمی آچدیغیم آندا، آیدینلانماغیم گئری گئتدی، آغزیمدان اسکی کلمه‌لر چیخدی. 
اِ اِ اِ (eee)،نه دئمک ایسته‌ییرسن دئیه سوردو انسانلار. «هرشئی یئرلی یئرینده. هر شئیین وار اولماق ضرورتی کیمی.هر شئیین بیر سببی وار. هرشئی دیگرلریله اویغوندور. یانلیش و یا فایداسیز بیر شئی گؤرموروک». اورادا ائله‌جه دوردوم، چونکو هر شئیی یئرلی یئرینده گؤروردوم، هرشئی طبیعی، وار اولماق ضرورتی کیمی گؤرونوردو؛ ترافیک ایشیق‌لاری، خاطیره‌لر، یونیفورم‌لار، گؤی دَلن‌لر (آسمانخراش)، تراموای یوللاری، دیلنچی‌لر، کئچید تؤرَن‌لری؛ آمما بو منی راحاتلاتمادی ترسینه منه درد وئردی. «باغیشلایین» دئدیم. «سانکی منیم سهویم وار.بیر آن اؤیله کیمی گلدی. هرشئی یولوندا البتده قصورا باخمایین» و قیزقین باخیشلارین آراسیندا یورویوب گئتدیم.
یئنه ده ایندی بئله تئزتئز بیر شئی آنلامادیغیم زامان، ایستر ایسته‌مز، عینی اومودا قووشورام. یئنیدن او خاطیره‌نی یاشایاجاغیمی، یئنه بیر شئیدن هئچ بیر شئیدن هئچ بیر شئی آنلامایاجاغیمی،بیر آندا گؤروب ایتیردییم باشقا بیلگییه اولاشاجاغیمی اوموردوم.

تورکجه‌یه چئویرن : #علی_فرهاد_تامور 
اویغونلاشدیردی: #همت_شهبازی
#italo_calvino #calvino

نبی خزری nəbi xəzri

 

شعر آذزبایجان

خواب هولناك || #نبي_خزری

 

...آهويي ديده شد
در مزرعه‌ي سبز، 
با نگاههاي رميده‌اش
ايستاد و نگاه كرد. 
بوي باروت مي‌آمد
از زمين و هوا، 
گويي ناگهان گلوله‌اي
به در خواهد شد.
-كجايي؟ 
اي شكارچي! 
دست نگهدار! 
دست نگهدار! ...
بيدار شدم. 
تنم 
لرز لرزان مي‌لرزيد. 
زنم نگران و مضطرب نگاهم كرد:
-فرياد تو از براي چيست؟
چه شده است؟
-آهويي ديدم...
آهويي زيبا ...
-آهو؟ اينكه چيز خوبي است.
- مي‌داني؟...
كسي دست به ماشه برده بود...
خدا كند 
آن را نكشيده باشد..
.
.
#ترجمه:
#همت_شهبازی

https://telegram.me/dusharge

#şeir #şiir #nəbixəzri #azərbaycan_şeiri#tərcümə #çeviri #azərbaycan
#شعر #تورکجه #نبی_خزری #ترجمه#برگردان #آذربایجان_شعری

ادامه نوشته

ایپک سیلاح دئییله‌سی شعر ​​​​​​​همت شهبازی

 

ایپک سیلاح دئییله‌سی شعر

ipək silah deyiləsi şeir 

همت شهبازی   Hümmət Şəhbazi

 

70.جی اون‌ایللیک‌ شاعیرلریندن اولان «کیان خیاو» (kiyan xiyav)، اؤزونده یورغونلوق حیس ائتمه‌ییر. هله ده اؤزونو آکتیو ساخلاییر. اؤزو ده ادبی صحنه‌نین چئشیدلی ساحه‌لرینه باش ووراراق گوندمده‌دیر. اونون شعری، کئچمیشدن داها آکتیو، فلسفی معنادا داها درین، توپلومسال معنادا داها اومانیستیک بیر آب-هاوا ایله ادبیاتیمیزا آخیر. او، یورغون و دوشگون دئییل. بو معنادا کی او، هله ده بیزه ان معنالی و دوشوندوروجو شعری سونور. همی ده اونا گؤره یورغون دئییل کی او هم اؤزونون هم باشقالاری‌نین کئچمیشینی (یعنی شعر گله‌نک‌لرینی) تکرار ائتمه‌ییر. اونون شعرینده عینی ایله شعری کیمی کاینات اؤزونده آکتیودیر. حرکتده‌دیر. آبسورد دئییل. بیر قدر مرموزدور.

من بیلمیرم شعر، «کیان خیاو»ی نئجه تاپمیش؟! آنجاق اؤزو اوچون، اؤزونون بوتون جیغیرلارینا گل‌-گئت ائتمک اوچون چوخ اطرافلی و «نفس نفسه دایایان» صمیمی بیر یولداش تاپمیشدیر. اؤزو بونا «ایپک سلاح» آدی وئریر:

بير توپال قارتال ايتميشدين اوزايلاردا

موزه‌لردن آسيلميشدين.

بيردن بيره گؤروشونو ايسته‌ديم

هاواني يارمادان ائندين

و آتيشدين قانلي تپه‌لرده

سانكي قاراداغ توفه‌يي.

بلكه بير قيزيل آلما شاخيرتيسي‌يدين

بلكه گؤي اوزوندن ائنن،

بير بالديري چيلپاق ملئيكه...

سني بؤيله تاپيرام

اي قارانليق بير شئيلره آتيلان ايپك سيلاح!

و بؤيله تاپينيرام سنه، اي شعير!

(کیان خیاو، 1387: 5-24)

ایللر اؤنجه آذربایجان تنقیدچیسی «جوانشیر یوسفلی»نین کیان خیاوین «دیب اوتاق» شعرینه یازدیغی یازیسی یادیما دوشور:

«اونون شعرينده بير راحاتليق وار، انساني اووودور، اوخو پروسئسينده معين کادرلار داخيلينده «آزديرير» و اؤزونه تانيدير... كيان خياوين شعرلري چوخ اوريژينال سس‌لردير، آنجاق هم ده بيزيم سؤز صنعتيميزين ان قديم و اؤزوملو قاتلاريندان سوزولوب گلن نسنه‌لردير...»

شعرین کیان خیاویندا هر شئی دوم‌ـ‌دورو آخیر، حتتا جانسیز اشیالار دا بئله. چونکی «کیان خیاو» آخدیغی جیغیردا، آددیم آتدیغی یولدا، تمیز و توزسوز-قوبارسیزدیر. شعرین کیان خیاوی، سؤزون چیلخا معناسیندا صمیمی‌دیر. سئوگیسینده، وطنداشلیغیندا، اولوسال-توپلومسال سوروملولوغوندا و بونلارین باشیندا دوران اومانیست‌لیینده. اونون صمیمیتی داملا-داملا دامجیلایان داملا کیمی انسان روحونون دَرین‌لیک‌لرینه نفوذ ائدیر.

 

ادامه نوشته

صاندیقچا_ادبیاتی : همت شهبازی

 

صاندیقچا ادبیاتی

sandıqça ədəbiyyatı 
همت شهبازی Hümmət Şəhbazi

 

آذربایجان شعری، فرقه حکومتیندن سونرا، سوبیئکتیو سورگون یاشادی. بونون باشقا آدینی «صاندیقچا ادبیاتی» آدلاندیرماق ایسته‌ییرم. بئله ‌کی یازیلان شعرلر، یارانان ادبیات، هر بیر شاعیر و یازارین «صاندیق آرخیوینده» مجبورا ساخلانیلدی. بو «صاندیقچا»نین آغزی انقلابدان در حال سونرا آچیلیر. آغزی آچیلان صاندیقچادا هر ‌نه تاپماق اولوردو. تلم‌ـ‌تله‌سیک و اوزرینده هئچ بیر دَیشیکلیک ائتمه‌دن چاپ اولان اثرلر، واختی‌ـ‌واختیندا کی یازیلان #شعرسل اولمایان استقامت‌لری بیزه یؤنلندیریردی. شعرلر «صاندیقچا»یا نئجه قویولموشدوسا، او جور دا چاپا وئریلدی. بو شعرلرین مضمونونون اساس ائینه‌می داها چوخ «سولچو»‌لوقدان قایناقلانیردی. بو ایسه، او دؤورون اساس موتیوی ایدی. تاسوفله بو شعرلرده مدرن شعرین ائلئمئنت‌لری چوخ آز و بیر آز دا باشی‌سویوق یاناشاریقسا یوخ حددینده‌ ایدی. 

بئله دئسک یاخشی اولار: چاپ اولان بو شعرلرین چوخ فایزینی تَرَزی‌نین بیر گؤزونه و « #اوختایین» «ایشیق» اثرینی باشقا گؤزونه قویساق، اوختایدا اولان مدرن شعرین ائلئمئنت‌لرینی داشییان شعرلر تَرَزی‌نین گؤزونو آغیرلاشدیراردی. چوخ غریبه‌دیر: اسکی شعریمیز، سربست یاشاماق امکانی اولاراق، متافیزیکا صاندیقچاسیندا: یعنی یئنه ‌ده یاشادیغی انسانلاردان، طبیعتدن، حیاتدان اؤزونو گیزله‌دیردی؛ «صاندیقچا ادبیاتی» دؤنمینده ‌ایسه، شاعیر و یازار سربست اولمادان مجبورن اؤزونو گیزله‌دیر. هر ایکیسینده: انسان، حیات، طبیعت گیزله‌نیر؛ اؤزونه قاپیلیر. بو طالعه و ملتیمیزین کؤلگه‌ده قالماسینا دوشونمک هر بیر اوره‌یی، خصوصیله تدقیقاتچی اوره‌یینی سارسیدیر. دوزونو دئسم کلاسیک ادبیاتیمیزین ائلئمئنت‌لری واسیطه‌سی ایله، خلقیمیزین یاشام طرزینی آییرد ائدیب اوزه چیخارا بیلمیرم. عینی حالدا «صاندیقچا ادبیاتی»‌ دا بونا تای. حال بو کی خلقیمیز هر ایکی دؤورده اؤز گونده‌لیک حیاتینی یاشایاراق بو گونه گلیب چاتمیشدیر. خلقیمیزین «صاندیقچا ادبیاتینی» دوشوننده، یالنیز اونلارین حیاتیندا #دیل_یاساقلیغی صورتی فیقورلاشیر؛ و بو، فاجعه‌نین بوتون بؤیوکلویودور. اونون کؤلگه‌ده قالان حیات سیستئمی‌دیر. 
بوردا «صاندیقچا ادبیاتینی» قیناماق ایسته‌میرم. اونون بوینوبوروق و باشی قاپازلی قالماسینی قابارتماق ایسته‌ییرم.
آنجاق مسئله‌یه دویارلی‌‌لیقلا یاناشماق اولماز. چاپ مسئله‌سینده نسبی شرایطین یارانماسی یوخاری فاییزدا بو نتیجه‌یه چاتماق اولار کی عمومیتله بو دؤنم شعرلر چاپ اولونان زامانین شعرلری یوخ، ملی حکومتله انقلاب آراسی، اؤزللیکله 40.جی اون ایللیکدن سونرا یازیلان شعرلردیر. بونا گؤره‌ ده بو نوع شعرلرین مضمونوندا عمومیتله #سولچولوق دوشونجه‌سی حاکیم موضوعدور. بو شعرلرده تکجه فهله حاقدا یازیلان شعرلری نظره آلدیقدا یوخاریدا دئدییمیز مسئله‌نین نه‌ قدر دوغرو اولدوغو اوزه چیخاجاقدیر. بیزجه بو شعرلر کئچمیشه دؤنوک شعرلردیر. داها دوغروسو بونلار اؤز زامانی‌نین یوخ، قاداغان اولان بیر زامانین شعرلری‌دیر. هئچ بیر دیشیکلیک وئریلمه‌دن شعرلرین تلم‌تله‌سیک چاپا وئریلمه‌سی اونو گؤستریر کی شعریمیز زامانی‌نین شعری دئییل. بعضن زامانا عاید اؤزللیکله انقلاب، امپریالیزمین علیهینه یازیلان شعرلر ده کیتاب کیمی یوخ، #درگی و یا #قزئت‌لرده چاپ اولماغا امکان تاپیر. تاسوفله بو کیمی شعرلرده کئچمیش شعرین مضمون قالیق‌لاری واردیر. انقلابین #امپریالیزمه قارشی مبارزه شعاری اونا گؤره بو دؤنم شاعیرلریمیزین خوشونا گلیر و دستکله‌ییردی ‌کی اونلارین سولچولوق دوشونجه‌سی ایله اوست اوسته دوشوردو. بو دوشونجه و مضمونو من پیسله‌میرم: آنجاق بو مضمونلار، بدیعی بیر چالارلا اولسایدی طبیعی‌ کی شعر کیمی قورونوب قالاردی. شعرلرین اؤتری مضمونلاری و فورم باخیمیندان شعر تکنیک‌لریله اویوشماماسی شعریمیزی بؤیوک بیر اوچورومون داوامچیسی و سونرالاردا اونا استقامت وئرمه‌سینه گتیریب چیخاردی. 1360.جی ایله قدر یاییملانان شعر کیتابلارینا باخدیقدا بیر #فهله (پرولتار) ادبیاتی‌نین یارانماسینی تصدیقله‌نیر. تاسوفله بو شعرلری بعضن یومروق ائدیب #شعار کیمی استفاده ائتمک اولور. بو شعرلر عمومیتله قافیه‌لی و وزن‌لی شعرلردیر. فورم باخیمیندان بدیعی‌لیکدن اوزاق و #مدرن_شعر تکنیک‌لریله اویغون گلمه‌ین شعرلردیر. ظنیمجه کئچمیشی آنیمساییب و او گونلرین شعرلرینی چاپ ائتمک سئوینجی اوزون سوره شعریمیزی اؤزونه مشغول ائتدی. 

ادامه نوشته