قاضی برهانالدین احمدین «تویوغلار»ی چاپ اولاجاق
بوتا یایینائوی طرفیندن یاخین گلهجکده قاضی برهانالدین احمدین «تویوغلار»ی همت شهبازینین آراشدیرماسی ایله چاپ اولاجاق
بو کیتاب، 50 صحیفهلیک اؤنسؤزله مختلیف قایناقلارا او جوملهدن مختلیف الیازمالارا اساسلاناراق بیر تدقیقی اثر کیمی ایشیق اوزه گؤرهجک. اثرده 8.جی هیجری یوزایللیینده یاشاییب-یاراتمیش آذربایجانین حکمدار شاعیری قاضی برهانالدین احمدین یاشاییشی، آذربایجانین اسکی شعر قالیبلریندن اولان «تویوغ« قالیبینین کئچمیشی و نئجهلییی آچیقلانمیشدیر.
اثری احتیوا ائدن قونولار بونلاردیر:
▪ قاضی برهانالدینین یاشامی ................................................... 7
▪ قاضی برهانالدینین اثرلری .................................................. 18
▪ تویوغ نهدیر؟ ...................................................................... 24
▪ قاضی برهانالدین تویوغلارینین اؤزللیکلری ..................... 42
▪ قاضیبرهانالدینین ادبی دیلیمیزده رولو ............................... 50
▪ قایناقلار .............................................................................. 62
▪ تویوغلار ............................................................................. 67
▪ شکيللر ............................................................................ 109
▪قاضیبرهانالدیندیوانینینمختلفچاپلارینینشکیللری.. 112
▪اؤنسؤزده گلن آدلار و کیتاب آدلاری سیاهیسی ............... 116
کیتابین اؤنسؤزونون بیر قیسا بؤلومونو آزاجیق دَییشیکلیکله آشاغیدا گتیریریک:
«تویوغ» نهدیر؟
اسکی تورک ادبیاتینا دوغما اولان قالیبلردن بیری «تویوغ tuyuğ» شعر قالیبی، گؤرونوشجه دؤرد مصراعسينين 1، 2، 4.جو مصراعلاري همقافيهدیر.«تويوغ» سؤزو، «ايمالي (کينايهلی و اشارهلي) و جناسلي» سؤز آنلاميندا ايشلهنيليبدير. گؤرونور «تويوغ» قاليبي «باياتي»دا اؤنم داشييان «جناس»ليغي [تجنیس] آلير و اؤلچوده (يابانجي بير اؤلچو یعنی عروض اؤلچوسونو قبول ائتسه ده) باشقا بير قاليب يارادير. «تویوغ» شعرینه اولان بوتون تعریفلرده ایکی اورتاق نؤقطه واردیر: او دا بو نوع شعری بیر نوع جناس حساب ائتمک و بیر ده بو شعرین بحر رمل مسدس مقصور» (فاعلاتن فاعلاتن فاعلات)، اؤلچوسونده اولماسیدیر. بو قالیب هیجری 8.جی یوز ایللیکده یاشایان آذربایجانین حکمدار شاعیری «قاضی برهانالدین»ین شعرینه اورتا آسیادان کئچمیش و بونون سببینی ده اونون کؤکونون خوارزمدن اولماسی ایله باغلی بیلیرلر. برهانالدین، تویوغ شعرینین بانیسیدیر.
«تویوغ» سؤزو، دیوان لغاتالترکده مستقل بیر کلمه کیمی یوخ، بیتیشیک مرکبلیک داشییان سؤزلرله یاناشی ایشلهنهرک «باغلی، قاپالی» آنلامدا گلمیش. حالبوکی شیخ سلیمان افندی اؤزبکی، اؤز کیتابیندا بونو، عکس آنلامدا معنا یعنی «فاش و شیوع اولموش.» کیمی آچیقلاییر. برهانالدینین غزلینین بیر بئیتینده ایسه بو کلمهنین «تویوخ=tuyux» کیمی یازیلماسینی گؤروروک.
کؤپرولوزاده «تویوغ» قالیبینی بیر دؤردلوک اولاراق آذربایجانلیلارین فارس ادبیاتی -اؤزللیکله اونلاردا «فهلویات» آدی ایله مشهور اولان بیر شعر قالیبی- ایله تانیش اولدوقدان سونرا تورک شعر قالیبینه کئچمهسی دوشونجهسیندهدیر. کؤپرولوزادهنین بو دوشونجهسی ایله راضیلاشماق اولماز. بیرینجی اونا گؤرهکی اساسن دؤردلوک تورک شعرینه عایددیر. ایکینجیسی فارس آراشدیرماچیلاری -او جوملهدن دوکتور سیروسشمیسا- فارس ادبیاتیندا اولان «رباعی» قالیبینین کؤکونو تورک کؤکلو، تورک شعریندن فارس شعرینه کئچمهسی فیکریندهدیر.
آنجاق کؤپرولوزادهنین فیکرینجه: «تویوغ شکلینین تاریخی تکامولونو لایقی ایله آنلاماق اوچون، «سامویلوویچ»ـین چوخ دوغرو اولاراق ایرهلی سوردویو وجهی ایله، تورک نظمینین ان اسکی دؤنملرینه قدر گؤز چئویرمک گرهکیر.» و بونون آردیندا او، تورک نظملری اولان: قوشوق، تورکو، ترخانی، اؤلنگ، چئنگه، مستزاد، عرضواری، قوشما، مانی، دَستان، قطعه، محبتنامه، وارساغی کیمی نظم نوعلرینی بوتون تورک لهجه و ادبیاتیندا آراشدیریر.
عمومیتله بو شعر قالیبی حاقدا تورک ادبیاتشناسلاری او جوملهدن «امیرعلیشیر نوایی» «میزانالاوزان»، «محاکمهاللغتین»، ظهیرالدین محمد بابور «عروض رسالهسی»، عبدالقادر مراغینین «جامعالالحان»، مهدیخان اسـترآبادینین «سـنگلاخ» کیمی اثرلرینده توخونورلار.
قاضی برهانالدینین بو شعر قالیبیندن استفاده ائتدییندن درحال سونرا باشقا شاعیرلرده او جوملهدن عمادالدین نسیمی، امیرعلیشیر نوایی، ظهیرالدین بابور، شاهقاسم انوار، سلطان اسکندر شیرازی و... بو قالیبلرده شعر یازیرلار.
استفاده اولونان بعضی قایناقلارا دا اشاره ائتمهیی یارارلی گؤروروک:
قایناقلار
1.تورکجه (عرب الیفباسیندا) قایناقلار:
-عروض رسالهسی، ظهیرالدین محمد بابر، قول یازمهنینک فاکسیمیلهسی، نشرگه قویوچی، مقدمهنی یازوچی و کورساتکیچلارنی توزوچی: ا.و.ستهبلهوا، ناوکا نشریاتی، موسکووا 1972 (الیازما نسخه)
-اورخون آبدهلری، نجیب عاصم، استانبول 1926
-تاجالتواریخ، خواجه سعدالدین، تورونتو کیتابخاناسی، 2 جیلدده، الیازما نسخه (نؤمرهسی بللی دئییل بیزه)
-تذکره مجمعالخواص (به زبان ترکی جغتای)، صادقی بیگ افشار، تصحیح دکتر عبدالرسول خیامپور، تبریز 1327
- ترجمه شقایق نعمانیه تاشکؤپریزاده، مترجم: مولانا محمد مجدی افندی ادرنهوی، الیازما نسخه، 1269
-ترجمه عجایبالمقدور، سیدحسین نظمیزاده، مجلس شورای اسلامی کیتابخاناسی، الیازما نسخهسی نؤمره 480
-تورک ادبیاتی تاریخی، فؤاد کؤپرولوزاده، استانبول 1926
-دیوان قاضی برهانالدین (غزل و رباعیاتیندان بیر قیسم و تویوغلاری، درسعادت، آمریقان لسان مکتبی مدیری فرئرر فیلد قودسئل، استانبول 1922
-قاموسالاعلام، شمسالدین سامی، 2 ج، استانبول 1306 (هیجری قمری)
-کتابهلر، اوزون چارشیلی اوغلی اسماعیل حقی، استانبول 1927
-لغت چغتای و ترکی عثمانی، شیخ سلیمان افندی اؤزبکی البخاری، مهران مطبعهسی، استانبول 1298
-مکالمهاللغتین، میرعلیشیر نوایی، محرر ترجمان اسماعیل غصپرینسکی، پتربورغ 1902
2.فارسجا قایناقلار:
-آذربایجان در سیر تاریخ ایران، رحیم رئیسنیا، انتشارات نیا، چاپ دوم، تبریز 1370
-آغاز فرقه حروفیه، هلموت ریتر، انتشارات مولی تهران بیتا
-اخبار سلاجقه روم (با متن کامل مختصر سلجوقنامه ابن بیبی)، به اهتمام دکتر محمدجواد مشکور، انتشارات کتابفروشی تهران، چاپ اول، تبریز 1350
ـ ادبيات باستان آذربايجان ، م.كريمي، انتشارات ايشيق 1358
-بزم و رزم، عزیز بن اردشیر استرآبادی، به کوشش محمد فؤاد کؤپریلیزاده، استانبول اوقاف مطبعهسی 1928
-جامع الالحان، عبدالقادر غیبیالحافظالمراغی، به اهتمام تقی بینش، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران 1366
-دایرهالمعارفبزرگاسلامی، جلد 12، ماده برهانالدین احمد، نوشته رحیم رئیسنیا، تهران 1383
-دیوان لغاتالترک، محمود کاشغری، ترجمه و تنظیم محمد دبیرسیاقی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران 1375
-راحهالصدور و آیهالسرور، محمدبن علی راوندی، به تصحیح محمد اقبال، تهران اساطیر 1385
- سیر رباعی در شعر فارسی، دکتر سیروس شمیسا، چاپ دوم انتشارات فروس، 1374
-سیری در تاریخ زبان و لهجههای ترکی، جواد هیئت، نشر پیکان 1380
-سنگلاخ، میرزا مهدیخان استرآبادی، ویراستار: روشن خیاوی، نشر مرکز 1374
-علامه محمد فضولی، رند دلسوخته: همت شهبازی، روزنامه «مهد آزادی»، شمارههای 531، 533 و 539، دوره چهارم، سال چهل و پنجم، آبان 1373
- کتاب دیاربکریه، به تصحیح و اهتمام: نجاتی لوغال/ فاروق سومر، با مقدمه و حواشی فاروق سومر، چاپخانه انجمن تاریخ ترک، 2ج، آنقره 1964
-کوراوغلو در افسانه و تاریخ، رحیم رئیسنیا، انتشارات نیما، چاپ دوم تبریز 1368
-مجالسالنفائس، امیرنظامالدین علیشیر نوایی، تصحیح علی اصغر حکمت، 1323
- محاکمهاللغتین، امیرنظامالدین علیشیر نوایی، ترجمه تورخان گنجهای، چاپخانه فردوسی، طهران 1327
-مقایسه عروض فارسی و آذربایجانی، صمد رحمانی، انتشارات شایسته، تبریز 1379
-نگاهی تازه به عروض در اشعار ترکی، روزبه صمدی(نیراوغلو)، انتشارات پارلاق یازی،1391
-وزن شعر فارسی، دکتر پرویز ناتل خانلری، تهران، بنیاد فرهنگ ایران 1345
3.تورکجه (لاتین و کیریل الیفباسیندا)قایناقلار:
-Bala, M. (1952): “Kadı Bürhaneddin” maddesi, İslâm Ansiklopedisi, İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, Cüz. 55: 46-48.
- Dəmirçizadə , Ə. Azərbaycan ədəbi dilinin tarixi, bakı, azərnəşr
-ERGIN, Muharrem ,Kadı Burhaneddin Divanı, İstanbul, 1980.
- ERGIN, Muharrem, kadı burhaneddin divanı üzerinde bir gramer denemesi, türk dili ve edebiyatı dergisi, sayı 3, 1951
-Esterabadi, (1990) Bezm ü Rezm (Eğlence ve SavaĢ), Çev. Mürsel Öztürk, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.
- Hazar, Mehmet, (2011) Kadı Burhaneddin Divanı’nda Geçen Tarihî Azerbaycan Türkçesine Ait Döy- ‘Dayan-’ Fiili Üzerine türk dil kurumu ve cumhuriyet üniversitesi, sivas: 13-15 kasım,
-kərimli, T. Həmidov, İ. (2005) Azərbaycan klassik ədəbiyatından seçmələr,üç cilddə, bakı, şərq-qərb.
-Kocatürk , vasfi mahir, (1970) türk edebiyat tarihi, edebiyat yayınevi, Ankara.
-Köprülüzade, M.fuat, (1934) türk dili ve edebiyatı hakkında araştırmalar, kanaat kitabevi, istanbul.
- M.arif və M.ibrahimov, Azərbaycan ədəbiyyat tarixi, bakı 1960
-Meraği , abdulkadir, (2007) abdulkadir meraği ve camiul-elhani, ubeydulla sezikli, (doktora tezi), marmara üniversitesi, istanbul.
-Nevayi , ali-şir,(1993) Mizanul-evzan, hazırlayan kemal eraslan, türk dil kurumu yayınları: 568
-Özmenli, Mehmet,( 2013) Esterabadide burhaneddin , Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 8/5, p. 615-630, ANKARA-TURKEY
-Səfərli, əlyar, “qazi burhanəddin divanı”, bakı, azərnəşr 1988 (kiril əlifbasında)
-Səfərli, əlyar, “qazi burhanəddin divanı”, bakı, öndər nəşriyatı 2005 (latin əlifbasında)
-Sürmeli, Şahin. ( 2005) Kadı Burhaneddin Divanı: Anlam Çerçevesi, Gaziantep Ünv. Sos. Bil. Ens. (BasılmamıĢ Yüksek Lisans Tezi) Gaziantep.
-Şami, nizaməddin, (1992.) Zəfər-namə. Bakı: Elm,
-Yücel, Yaşar, (1970) Kadı Burhaneddin Ahmed Ve Devleti, AÜDTCF Yayınları, Ankara.
-Zachariadou, Elizabeth A., Trabzon ve Türkler (1352-1402), Çev. Murat KeçiĢ, OTAM, Sayı: 22, Ankara,2007, s. 221-241,
بو وئبلاگ ادبی - نظری وئبلاگ دیر بو ساحه لرده بوتون یازی لاری قبول ائده رک یازارلارین اؤز آدلاریلا یایماغا حاضیردیر