آذربایجان یئنی تنقید نمونه‌لریندن - علی بَی حسین‌زاده همت شهبازی دئکائنتیزم = سیمبولیزم
آذربایجان یئنی تنقید نمونه‌لریندن - علی بَی حسین‌زاده
همت شهبازی
دئکائنتیزم = سیمبولیزم
علی‌بی حسین‌زاده اوخوموش و ساوادلی آذربایجانلی بیر آیدین ایدی. او فرانسیز دیلی واسیطه‌سی ایله گونون ان یئنی گلیشمه‌لری ایله تانیش اولوردو. هله 1906 دا یعنی 117 ایل بوندان اؤنجه فیوضات درگیسینده «قیرمیزی قارانلیقلار ایچینده یاشیل ایشیقلار» (سئچیلمیش اثرلری، باکی، 2007، صص 191-181) باشلیقلی مقاله‌سینده «دئکادئنتیزم» (چؤکوش) و «سیمبولیزم» آدلی آخیم‌لارین نه اولدوغونو آچیقلاییر. اونون سئچدییی بو عنوان دا، توفیق فیکرت-ین مشهور «روباب شکسته» شعریندن آلینمیشدی. او دقیق‌لیکله ایضاح ائدیر کی دئکادئنتیزم، سیمبولیزم آخیمی‌نین دوشمن‌لری طرفیندن «سیمبولیزمه» وئریلن باشقا بیر آددیر. ماراقلی‌دیر او دئکادئنتیزمی آذربایجان دوشونجه و خالق دئییم‌لری آراسیندا اولان اؤرنک‌لرله شرح ائدیر. بوندان سونرا او «سیمبولیزم» آخیمینا کئچید آلارکن هم تورک یئنی ادبیاتیندا اولان سیمگه‌چیلیکدن، هم ده هله او زامان شرق دونیاسینا تانیش اولمایان شارل بودلئرین «ازهارِ فنا» (بو آدی اؤزو ترجمه ائدیر. اَزهار یعنی گوللر، غنچه‌لر. بو اثر فارسجایا «گلهای بدی» آدیندا ترجمه اولوبدور)، پول وئرلن و استئفان مالارمه‌دن دانیشیر. مقاله‌نین بعضی بؤلوم‌لرینی گتیریرم:
«دئکادئنتیزمه‌یه «سیموولیزمه» دخی دئیورلار. بو کلمه‌لری عربیدن آلینما اصطلاحات واسیطه‌سی ایله تورکجه ایفاده ائتمک ایسته‌سک، بونلارا «مسلک انحطاطیون» و یاخود «مسلک رمزیون» دئمک لازیم گلیر. «دئکادئنتیزمو»، یعنی «انحطاط و زوالا اوز توتماق‌لیق»، «سیموولیزمه»، یعنی «روموز و روموزات ایله ایفاده‌ی مرام اوصولو» دئمک اولویور... بونلارا انحطاطیون آدی ابتدا دوشمن‌لری طرفیندن ایستئهزا طریقیله وئریلمیش ایدی، چونکی سیموولیست‌لرین ووجودا گتیردیکلری آثار اونلارین نظرینده شعر و صنعتین زوال و انحطاطینا، تدنیّه دوچار اولماسینا دلالت ائدیوردی. لاکین سیموولیست‌لر اؤزلری بو یئنی آدی آیری بیر نؤقطه‌ی نظردن بیر ممنونیتله قبول ائتدیلر. بونلار دئدیلر کی، زوال و انحطاط بیزیم آثاریمیزدا اولماییب بلکه زمانه‌میزده‌دیر. آثاریمیز ایسه زمانه‌میزین مکمل بیر آیینه‌سی اولدوغوندان مسلکیمیزه وئریلن بو آد دخی مقبولوموزدور... دئکادئنتلر دئیورلار کی، بیز «لب» دئمه‌دن سیز «لبلبیی» آنلامالیسینیز، بیز گؤزله گؤرولمه‌یه‌جک، قولاق ایله ائشیدیلمه‌یه‌جک شئیلری سیزه بیر-ایکی قیسا سؤز ایله گؤسترمه‌یه، ائشیتدیرمه‌یه چالیشاجاغیز، سیز ده اؤز قوووه‌ی مدرّیکه‌نیزله، صورت انتقالینیزلا گؤروب ائشیتمه‌یه چالیشینیز....»
«تورک دئکادئنت‌لری‌نین فیکرینجه عاوام اولان تورکون ذاتا قدیمدن بری دئکادئنتیزمه‌یه بیر مئیلی وار ایدی. چونکی اونون علامتلری دیلینده مشهوددور. آنجاق کئچمیش اودَبامیز طرفیندن بو علامتلر نظری اعتبارا آلینماییب ترقی ائتدیریلمه‌میش ایدی. تورک دیلینده‌کی «قارا گونلر»، «قارا خبرلر»، «قیرمیزی یالانلار»، «اوز آغلیغی» بو نؤوع علامت‌لردن معدوددور. شوبهه یوخدور کی، گونون قاراسی اولماز. «قاراگون» عباره‌سینی ایلک دفعه اختراع ائتمیش اولان اجدادیمیزدان بیری بونونلا بیر حال معنوییی مختصر صورتده ایفاده ائده‌‌رک «قسوت‌انگیز اولان قارا رنگ‌لی بیر قارانلیغین انساندا حاصیل ائتدییی تأثیر نه ایسه، بو مصیبت‌لی، بلالی گونلرین ده تأثیری اودور» دئمک ایسته‌میش ایدی. ماده‌تا سیاه اولان بیر زنجی، یا حَبَشین استیقامتدن ناشی معنا اوزو آغ اولدوغو کیمی بیاض دری‌لی بیر قافقازلی دا دوغرولوقدان، ناموسدان آیریلیرسا، معنا قارا اوزلو اولاجاغی طبیعی‌دیر الخ.»
بو وئبلاگ ادبی - نظری وئبلاگ دیر بو ساحه لرده بوتون یازی لاری قبول ائده رک یازارلارین اؤز آدلاریلا یایماغا حاضیردیر