یوزومسال تنقید

 

 

یازان : همت شهبازی  

 

 همت شهبازی

 

 هر بیر یارادیجیلیق، اؤز اوخوجوسونو منیمسه‌یه‌رک، اونون ماراغینی قازانیر. اوخوجونون ماراغی ایله یاناشی دوشونجه ده اونون یان‌-‌یؤره‌سینده قورولور. بئله اولان حالدا او، یارادیجیلیق حاقدا دوشونمه‌یه و اؤز دوشونجه دایره‌سینی گئنیشلندیرمه‌یه چالیشیر. اوخوجو  اثری چئوره‌ین بوتون آلانلاری او جومله دن: زامان، دوروم، یاشاییشنی منیمسه‌یه‌رک عمومي‌لشدیریر. داها دوغروسو اثر آراجی ایله اونون بئینینه کؤچورولن آنلاییشلار اؤز یوزومونو تاپیر.  باشقا سؤزله دئسک: اثر اؤزونون یاراتدیغی آنلاملا یوخ، باشقاسی‌نین آنلامیندا قاورانیلیر. بئله اولان حالدا اوخوجو «رولان بارت»ین دئدییی کیمی «متنین لذتینی» دادیر و ماراق گؤستریر.

ادبی یارادیجیلیقدان دانیشارکن، عموميتله یارادیجی‌نین کؤکلو و اؤزل گؤروشلری نظره آلینیر. اولا بیلسین کی: بیر صنعتکارین روح شوناسلیق ( پسيخولوژيك )، توپلوم شوناسلیق (سوسيولوژيك) جهتلری گوجلو، باشقاسیندا  ایسه، دویارلیق یؤنلری قاباراراق اؤزللشدیریلسین. اؤرنک اوچون : محمد فضولی یارادیجیلیغیندان دانیشارکن، اونون عرفانی گؤروشلریندن، «سهند»ین ایسه اؤزللشدیردییی انسانین داورانیش و دوشونجه‌سیندن واز کئچمک اولماز. بئله‌لیکله یارادیجیلیقدان دانیشان بو کیمی تنقیدلری اؤزل بیر بیلیم‌له باغلاماق اولماز. بونا گؤره ده: تنقید، (باشقا نظری بیلیم‌لرده اولدوغو کیمی) نسبی اولاراق، مطلق‌چی باخیشدان قیراقدا دورمالی‌دیر. چونکو اوخوجو چئشیدلییی نتیجه‌سینده، یوزوملاردا چئشیدلی اولور. هر بیر اوخوجونون اؤزل یوزومو اولدوغوندان، یارادیجیلیق اوخونوشو دا ( قرائت اثر )  چئشیدلی اولا بیلر. آنجاق بیز بورادا ایکی اساس تنقید و اوخوما گئدیشاتینی نظره آلاراق، بوتون اوخومالاری دا بو چرچیوه ده یئرلشدیریریک (وورغولاماق لازيمدير كي بورادا  بیزیم طرفدن سؤیله نن باخیشلار مطلق بیر باخیش دئییل. اولا بیلسین کی بیر باشقاسی، باشقا بیر گؤروشله بونون علیهینه اولسون). بو ایکی تنقید نوعو آشاغیدا‌کی‌لاردیر:

 

الف ) گله‌نكسل (وصفی) تنقید  

ب )  یوزومسال تنقید (نقد تأویلی)

 

وصفی تنقید : متنین عمومی دوروموندان دانیشان تنقیددیر. اوخوجو بو نوع تنقیدله، متنین خیردالیقلاری و دئتاللاري ایله یوخ، عمومي و بیر سیرا کلی (بوتونجول) آنلاییشلاریلا تانیش اولور. ائله بو اؤزللیینه گؤره ده، اوخوجو ایله متن آراسیندا بیر ایلیشگی یارادا بیلمیر. چونکو سؤزقونوسو ائده‌رک آچیقلادیغی اؤزللیک، متنین اؤز ایچینده یئرلشیر؛ و بونا گؤره بو آچیقلاما یالنیز متنین یوزومو ایله یوخ، ترجمه‌سیله سونوجلانیر. باشقا سؤزله دئسک یازیلان بئله بیر تنقید، متن ده اولانلاردان قیراق هئچ بیر شئیي اوخوجو آنلامینا  کؤچوره بیلمیر. بونا گؤره تنقید، متنین ترجمه‌سی کیمی اؤزونو گؤستریر.

اؤرنک اولاراق: فارس ادبیاتیندا دوکتور عبدالحسین زرین‌کوبون یازیلاری - او جومله‌دن « نئیین سیرری ( سر نی) »، « آددیم آددیم تانرینی اؤزله‌مک ( پله پله تا ملاقات خدا )» کیمی اثرلری – مولوی‌نین مثنوی‌سینده اولان شعرلردن قیراق هئچ بیر بیلیک اوخوجویا وئرمه‌يیر. بورادا یالنیز مولوی‌نین شعر بیچیمینده گلن گؤروشلری، زرین‌کوبون نثر دیلینه چئوریلیر و شعرین مصراعلاری، نثرین جومله‌سیله سونوجلانیر. بونو ایسه، هر بیر اوخوجو نثره چئویره بیلر. حال‌بو‌کی دوکتور منوچهر مرتضوی‌نین حافظ حاقدا یازدیغی « حافظ مکتبی » آدلی اثری، حافظ شعری‌نین نثره چئویرمه‌سیله یوخ، اونون یوزومو ایله سونوجلانیر. بورادا بیر شاعیرین یارادیجیلیغی، باشقاسی‌نین یوزومو ایله اوخوجونون بئینینه کؤچورولور.

باشقا بیر اؤرنه‌یی: مرحوم صباحی‌نین آذربایجانجا یازدیغی « شعریمیز زامانلا آددیملاییر » آدلی تنقیدی اثریندن وئریرم. صباحی، مدینه گولگون دن آشاغیداکی شعر اؤرنه‌یینی گتیره‌رک:

 

یوردوما گون دوغدو، آچیلدی سحر

قارانلیق گئجه دن قالمادی اثر

گونشین شوقیله دیل آچدی وطن

غنچه لندی گول‌لر، بزندی چمن

 

 بو شعر حاقدا بئله یازیر: «[ گولگون ]  دیلی‌نین آچیلدیغینا، آچیلمیش گول‌لرین باشی اوزرینده بولبول‌لرین شوقه گلیب، چَهچَه ووردوغونا سئوینیر»

سیزجه مرحوم صباحی‌نین بو آچیقلاماسیندا، اوخوجو بیلیینه شعردن قیراق بیر آنلاییش آرتیلیرمی؟ منجه یوخ. چونکو بورادا سؤزو گئدن شعرین دوشونجه‌لری یوزوملانمیر. عکسینه اونلاردا اولان دوشونجه وصف اولونور. صباحی‌نین آچیقلاماسینی عینی‌له شعر اؤرنه‌ییندن دولاییسیز دا آلماق اولور. باشقا سؤزله شعرده اولان دوشونجه ایله، آچیقلانان دوشونجه آراسیندا هئچ بیر فرق گؤرونمه‌دن، عینی آنلاییشی اوخوجونون دوشونجه‌سینه کؤچورور. بئله‌لیکله بو نوع تنقید، خیردالیقلارا وارمادان اؤزونو متنین آنلایشیندا تکرارلاییر. صباحی‌نین یازدیغی سؤزلرده کی آنلاییش، شعرین اؤزونده واردیر. اگر شعرده واردیسا اونو نثره چئویرمه‌سی‌نین سببی نه اولا بیلر؟ آخی اوخوجو صباحی‌نین نثر بیچیمینده گتیردییی تنقیدی آنلاییشی ، عینی له گولگونون شعریندن آلا بیلیر. داها دوغروسو مرحوم صباحی شعری منظوملوقدان چیخاراراق نثره چئویریب‌دیر ( آراسیرا یازیلان تنقیدلریمیز بو کیمی ترجمه‌چی و وصفی تنقیدلردن عبارتدیر ).

گله‌نكسل اوخونوشون (قرائت سنتي) باشقا جهتلريندن بيري اؤز اوخونوشونون قطعي‌ليينه اينانماسيدير. بو باخيمدان گله‌نکسل اوخونوش، بير جورا محکمه قرارينا بنزه‌يير. بئله‌کي بورادا اولدوغو کيمي، گله‌نکسل اوخونوشدا دا، اوخونان هر بير شئي قطعي‌دير. محکمه يوزومچولوغوندا قطعي بير قرار واردير. اونلار هر بير اوخونوشو، قطعي يوزوما طرف يؤنلتمه‌ليدير کي بو يوزوم، توخونولماز بير يوزومدور، گله‌نکسل اوخونوش دا ائله، قطعي بير قراردير. "هر بير آشاغي ياشلي، ياشلي‌نين سؤزونه باخماليدير". بو قطعي بير قراردير؛ و بيليريک کي بير گله‌نکسل اوخونوشدور. حال بو قراري يئني بير اوخونوشلا، -حتتا سايغييلا بئله اوخونارسا- اوندا اينجيکليک ياراناجاقدير. ياشلي اگر دئييرسه "ائولنمه‌ليسن" دئمک بو قطعي قراردير. اونون سؤزوندن چيخماق اولماز. حال بونو يئني بير اوخونوشلا و يئني دوروملا اويغون اولماديغيني وورغولاييريقسا پَر-‌پوزانليق يارانير. چونکي بيز گله‌نکسل اوخونوشون عليهينه اولاراق داورانميشيق. بونا گؤره گله‌نکسل اوخونوشلار قطعي اوخونوشدور.

قطعي اوخونوش، تملچيليكله (فوندامئنتاليزم) سونوجلانير. تملچيليک يالنيز دين و ياخود اقتدار سيستئمينده يارانمير. او ادبياتدا دا گؤرونه بيلر. نئجه‌کي بيزيم ادبياتيميزدا توخونولماز صنعتکارلار واردير. اونلارا "گؤزون اوسته قاشين وار" دئمک ده بئله بؤيوک سوچدور. البتده تملچيليک بعضن توخونولمازليغي دوغرو اولاراق مدافعه ائدير. اؤرنک اوچون: ديل حاققيندا سؤزجوکلري قوروماق تملچيليک آنلامي ايله عيني‌لشير. آنجاق بو نوع تملچيليک دوشونجه‌سي قورونمالي يوخسا دانيلماليدير، آيديندير کي بو حاقدا، بيز تملچيليين طرفينده اولمالييق. بئله‌ليکله تملچيليک هر زامان منفي آنلامدا دئييل، ترسينه اونون قورونمالي اولان جهتلري ده واردير. سيزجه بونون عکس آنلاميني نظره توتاريقسا يعني يئني سؤزجوکلري (هر نه اولورسا اولسون) قبول ائده‌رک اونو ايشلتمک و کئچميشده نه اولدوغونو دانماق دوشونجه‌سي اؤزو اؤزلويونده تملچيليک دئييلمي؟ تملچيليين کؤکلو اوصوللاريندان بيري هر بير دوشونجه‌ني علمي اؤزکلرله (منشأ) ساختالاشديرماسي‌دير.

 

 

 

يوزومسال تنقيد:

 

گله‌نكسل (وصفی) تنقید، اوخوجو ایله متنین اؤلچوسو آراسیندا آربالیق یارادیر. بورادا قاورام گئدیشاتیندا (جریان فهم) هئچ بیر دَییشیکلیک اولمادان بیر شئی آرتیریلمیر. اونلاری بیربیریندن فرقلندیرن جهت‌لر، یالنیز بیربیریندن فرقلی سؤزلردن یارارلانماقدادیر. آنجاق سون اولاراق هر ایکیسی تک معنالیقلا سونوجلانیر. بئله اولان حالدا ایسه اونلارین (تنقید و یا متنین) بیری آرتیق‌دیر. یا متن اولمالی‌دیر یادا کی تنقید. بو آرادا، متن‌دن قیراق هئچ بیر آنلام وئرمه‌دییی اوچون، اودوزان بیر شئی وارسادا، اودا تنقیددیر. حال‌بو‌کی دوشوندورن تنقید «محمد عاریف» دئمیشکن «بیر یارادیجیلیق‌دیر». یارادیجی اولان تنقید ایسه: متنین آنلاییش و بیچیمینی باشقا بیر بیچیم و آنلاییشلا عوض ائدیر. بو ایسه، تنقیددن داها اؤنملی اولان «یوزوم» (= تأویل، هرمنوتیک ) آنلاییشیلا باغلی‌دیر؛ چونکو بابک احمدی‌نین دیلی ایله دئسک: «یوزوم، سؤزقونوسو اولان متنین آرخاسیندا گیزله‌نن بیر متنین آختاریشی‌دیر».

 

 حسن ایلدیریم «پیک آذر(*)» (2-جي ايل، 12-جي سايي) درگیسینده، حبیب ساهیرین "خزانلار" شعری حاقدا یازیر:

«شعر [خزانلار شعری] اوچ لوحه‌دن تشکیل تاپیب، بیرینجی لوحه‌ده خزان منظره‌سینی رنگ‌لر، سس‌لر، حیس‌لر، بیربیرینه توخویوب اونلاری جانلاندیرمیش ایکینجی لوحه‌ده بیرینجی لوحه‌نین اساس موتیوینی اجتماعی و معنوی حادثه‌لرله معنالاندیرمیش اونون سیمبوللاشمیش صورتینی دراماتیک و تراژیک بیر صحنه‌یه چئویرمیشدیر. طبیعت ده کی خزانین اویاتدیغی و اونون تداعی‌لر سیستئمی ایله جانلانماسینی وئره بیلمیشدیر. اوچونجو لوحه بیرینجی و ایکینجی لوحه‌نین سنتزی کیمی چیخیش ائدیر، بورادا خیال لاری، آرزولاری خزل اولموش بیر نسلین سیماسیندا، یارپاقلاری تؤکولموش، جانینا قیش نفسی دولموش پاییز باغلاری ایله اوزلشدیریب اونلارین گرگین، یووره‌ک صورت‌لرینی ائکرانلاشدیرمیشدیر.... خزانلار شعرینده سئودا، حسرت، غربت، انتظار ... کیمی حيس‌لر شاعیرین قانیلا یوغرولور...»

بو تنقید ترجمه و وصف‌له یوخ، شعرین ایچ و دیش اوزونو آراشدیردیغینا گؤره، بیزه شعردن قیراق بیلیک‌لر وئریر. عینی حالدا شعرین اؤزللیینی ده منطقی دلیل‌لرله آراشدیریر. داها دوغروسو یازیلان هر بیر جومله بوش معنا داشیمیر.

دئمک اولار کي، يوزومچولوغون چئشيدلييي، چئوره‌دييي دليللر و آرگومئنلرله باغليدير. بير يوزومو گله‌نکسل و يا خود يوزومسال ائدن يالنيز دليللردير. "دون‌کيشوت"-ون اوخونوشوندا دليللر واردير. اونو او حالا گتيريب چيخاران دا ائله اوخونوشونداکي سئچدييي دليللريدير. بونو بيز اونون قارشي طرفي اولان "سانچو پانزا"نين تعجب ائدرکن داورانيشلاريندان دويوروق. البتده کي او، تعجبلنمه‌ليدير. چونکي اونونلا دون‌کيشوتون، اولايلار، دوروم و گئرچکليکلر حاقينداکي اوخونوشلاري بيربيريندن فرقليدير. سانچو گله‌نکسل بير اوخونوشدا اؤزونو سينيرلايير. داها دوغروسو دون‌کيشوتون چئشيدلي اوخونوشلاري قارشيسيندا يالنيز بير جورا دوشونورلر. او دا، اونون اوخونوشلارينا خيالي و يانليش گؤزويله باخماسيدير.

  يوزوم، گيزلي آنلاملارين آچيقلانماسيدير. يوزوم، ديلين سؤزجوکلرينده دئييل، ديلين داورانيشلاريندادير. هر بير کؤرپه، دونيايا گلمک همين، ديلدن و سؤزجوکلردن يارارلانمير، ديلده اولان داورانيشلاردان يارارلانير. يوزوم دا ائله سؤزجوکلردن يارانان، سؤزجوک توپلوسو دئييل، ترسينه، داورانيشلارين توپلوسوندان يارانان قاوراملار توپلوسودور. بونا گؤره ده بيز کؤرپه‌نين دانيشماديغي زاماندا، اونون داورانيشلاريني يوزوروق. بو داورانيشلار هر بير اوخوجو طرفيندن بير جورا يوزولا بيلر.

 يوزومسال اوخونوش، خيالي و آرديجيل بير اوخونوشدور. هر بير اوخونوشون اوجونو توتوب باشقا اوخونوشلا اوخوماق اولور. داها دوغروسو اوخونوش، اوخونوش دوغورور. بونا گؤره ده ادبيات، بير خيالي اوخونوشدور.

  محکمه اوخونوشوندا ايکي حاق آراسيندا و يا خود ايکي يانليش و سوچ آراسيندا قرار وئرمک و اونون حاققيني و سوچونو سئزمک چتين بير ايشدير. آنجاق حاکيم اونلارين آراسيندا قطعي بير قرار وئرمه‌يه مجبوردور. ادبياتدا ايسه بونون تام عکسينه‌دير. ادبياتدا حاق ايله باطيلين، زارافاتلا جيدديليين، گئرچكله خيالين بير يئرده و زاماندا اويوملاشما امکاني واردير:

 

يورغونام

بير خسته قوجا قوزآغاجي تك يورغونام

اللريمين ايسيتمه‌سيندن

آي دا دؤزومسوز هوركر

قارانليق دا اودلانيب گؤيه قالخار (والي گؤزتن، هه، ص 134) 

 

بو قيسا شعرده، اؤزل رومانتيزم و رئاليزمله قارشيلاشيريق. ايلك ايكي مصراع، بير نوع خيالچي‌ليق، اويدوروجولوقلا دئييلير. بونا گؤره ده رومانتيك آخ-‌وايلارلا ياناشي‌دير. آنجاق سون اوچ مصراعدا خولياوي كيفيتين يئريني كانكرئت‌ليك و گئرچكليك آلير. بو زامان شاعير اؤزونون يورغونلوغونو يانسيدير. ايلك ايكي مصراعدا "شاعيرين يورغونلوغو" ائله گؤستريلير كي اوخوجو اونون ساختاليغيني و غير جيددي اولدوغونو آنلايير؛ آنجاق موضوع، گئرچك ايمگه‌لرله يوزوملانماقلا اونون جيددي و گئرچك اولماسي آيدينلانير.

    داها دوغروسو ادبيات بير اوزايدا (فضا) يارانير کي، ايکي ضيديتلي آنلاييش حاقدا بير قرارا گلير. يعني هر ايکيسيني ده سئچير و ايکيسي ايله ده ياشاماغا قرار وئرير.  (پول ريکور، متن دونياسي ص 66)    

  بو اونو گؤسترير کي ادبياتدا، قطعي بير يوزوم يوخدور. ادبياتين هر بير اوخوجوسو قدر يوزومو دا وار و هر بير اوخونوش يئني بير اوخونوش دوغورا بيلير. بونون ان مکمل اؤرنه‌ييني "دون‌کيشوت"دا گؤروروک. دون‌کيشوت، يالنيز اوخودوغو کيتابين اساسيندا "دون‌کيشوت" رومانيندا اولان اولايلاري يارادير. او، شوواليه كيتابلاريني اوخويور و اونلاردا ياشاماق ايسته‌يير. بونون اساسيندا او، اوخونوشونون اوجونو "دون‌کيشوت" رومانيندا توتور. بئله‌ليکله "دون‌کيشوت" روماني بير اوخونوشون ايپ اوجونون داوامي‌دير. او اوخودوقلاريني، دولاييسيز بيزلرين بئينينه کؤچورور.

 

يوزومسال تنقيد سورغو يارادير. دوغرودور وصفی تنقید، متن ده اولان آنلاییشی تکرارلاییر. باشقا سؤزله: متن‌دن قیراق بیر سؤز دئمه مه‌سینه گؤره، اوخوجونودا دوشوندورمور. اوخوجونو دوشوندورن تنقید، یالنیز متن‌له ايلگيلي دوشونجه یاراداراق متنین آنلاییشینی سورغولاییر؛ و بو سورغولار یالنیز منطقی دلیل‌لرله آچیقلانان زاماندا، بیزی ده  متن‌دن قیراق دوشوندورمه‌یه مجبور ائدیر. عموميتله سورغولوغون ندن‌لییی (علت)، اوخوجو دا دوشونجه یارادیر. رولان بارت «اولای لارین قورولوشو» (ساختار) آدلی یازیسیندا، حئکایه اوسلوبوندا اولان «اولای» (حادثه) حاقدا بیر اؤرنک وئریر. او یازیر: «گونده‌لیک‌لر یازیرلار: محکمه کوشکی‌نین ایچه ریسینی سوپوردولر. بو بیر اولای دئییل. آنجاق دئینده‌کی: یوز ایل ایدی اونو سوپورمه‌میشدیلر،  بورادا «اولای» ایله توشلاشیریق».

من بارت-ین بو اؤرنه‌ییندن اؤز یازیمین خئیرینه یارارلاناراق وورغولاییرام کی: متنی آراشدیرارکن، متنه یوخاریدا کی اؤرنک‌لر کیمی هئچ بیر یئنی‌لیک آرتیرمادان کاغاذ اوزرینه کؤچورمکده هئچ بیر «اولای» یوخدور. یالنیز سورغو یارادیب و بو سورغولارین ندنینی آراشدیرماقلا بیزیم تنقیدیمیز بیر «اولایا» چئوریلیر. رولان بارتین اؤرنه‌یینده: «یوز ایل» سؤزو هم سورغودور، هم ده سورغونون آچیقلانماسی.

  «یوزومسال تنقید»، یازی و متنین قورولوشونو اؤنمسه‌یه‌رک دَیرلندیریر. 

«یوزومسال تنقید» متن و یا خود تنقیدچی‌نین گؤروشو ایله اویغون نئچه باخیمدان آراشدیریلیر، باشقا سؤزله: اوخوما گئدیشاتی (فرایند قرائت و خواندن):

 

الف ) متن

ب ) اوخوجو و یا دینله ییجی

ج ) مؤللیف 

 

بوجاقدان یوزوملانا بیلر.

بو چرچیوه‌ده یوزوملانان اوخوما گئدیشاتی‌نین ایکیسی (متن و اوخوجو)، یوزومسال تنقیدین اساس غایه‌سی و او بیریسي ایسه (مؤللیف) یالنیز تاریخی تنقید (اؤزللیکله ادبیات تاریخی) چرچیوه‌سینده آراشدیریلیر. چونکو اوخوجونون یوزومو یالنیز مؤللیف‌له ایلگی ده یوخ، متنین آنلامی ایله ایلیشگی ده اولاراق اولوشدورولور.

يازيما قووت اولاراق آشاغیدا ایواز طاها نین «شعر وارلیغین ائوی‌دیر» باشلیقلی کیتابی حاقدا یازدیغیم يازي‌نين بیر بؤلومونو وئریرم:

«یوزوم، متن‌له اوخونوشون یوغرولماسیندان (آمیزش، ترکیب) یارانیر. یوزوملا اوخونوش آنلاییشی، بیربیریندن فرقلی آنلاییشلاردیر. یوزوم، اوخونوشدان قات قات یوخاری سوییه‌ده اولان بیر آنلاییش‌دیر. اوخونوش هم پاپولار (عاميانه) و هم ده پروفسیونال (حرفه‌ای) متنی چئوره‌ییر؛ حال‌بو‌کی پروفسیونال متنین اوخونوشو یوزوملا سونوجلانمیرسا، اوندا بیزیم اوخونوشوموز پاپولارلاشیر (ساده و عامیانه). بو اوخونوش تکجه متنی قاورایان چاغدا پروفسیوناللاشیر. بعضی اوخوجولار، گونده‌لیک اوخونوشلاریندا، نئچه پروفسیونال متن‌لر اوخویورلار، آنجاق یوزوم باجاریقسیزلیغی اوجباتیندان سؤزقونوسو اولان متن‌دن قیراغا چیخا بیلمیرلر. باشقا سؤزله بو کیمی اوخوجولار، اوخونوشون اَن ایلکین دورومو اولان «آنلامین کشفینی»، قاورایا بیلسه‌لرده بئله، هانس گئورگ گادامئرین دوشوندویو کیمی متنین یوزوموندا «آنلام یاراتما»(آفرینش معنا) دورومونو قاورایا بیلمیرلر. گادامئره گؤره، یوزوم، «آنلامین کشفی» معناسیندا یوخ، «آنلام یاراتما» معناسیندادیر. بونو بیر اؤرنکله آچیقلاماق اولار: تاماشاچی آنا دیلینده اولمایان و اونون هئچ بیر سؤزونو قاورامایان بیر فیلمه باخان چاغدا، اونون باخیشی ساده (پاپولار) بیر اوخونوشدور. بورادا تاماشاچی، اولایلار و حرکت‌لرین یاردیمی ایله آزاجیق آنلام قازانیرسا دا، باشقا یؤندن فیلمین دیلینی قاورایا بیلمه‌دییندن اونو یوزا بیلمیر. داها دوغروسو:  یالنیز یوزوم و قاورام باجاریغی ایله، فیلمین متنی‌نین آنلامی یوزولور.

یوزوم قونوسوندا آنلام یاراتما گئدیشاتی، اوخوجونون بدیعی دوشونجه و دیل بیلییندن آسیلی‌دیر. بونو بعضی‌لری او جومله دن «وولفگانگ آیزئر»، «اوخوجونون استراتئگییاسی» آدلاندیریر. "اوخوجو استراتئگيياسي: وولفگانگ آیزئر، هانس-روبئرت یاس، استنلی فيش طرفيندن ايره‌لي سورولور كي بو قوراما، آليملاما ائستئتيكاسي (زيبايي‌شناسي دريافت) دئييلير.  

تنقید بیر نوع یوزومدور. تنقیدچی‌نین مقصدی ایسه دانیشماق یوخ، بیر یوزومچو (تاویل‌گر) کیمی دوشونجه یاراتماقدیر. بونا گؤره ده اونون یوزومو قاورام (فهم) ایله ایلگیده‌دیر. ساده اوخوجو هر شئیین اوز قابیغینی و متن ده کی دیلین سسینی، صرف و نحوینی گؤرور. بئله‌لیکله اونون قاورامی یالنیز «وصف» ایله ماراقلانیر؛ آنجاق پروفسیونال یوزومچو بونلاری نظره آلاراق، متنین آنلام  و ایچ دونیاسینی دا یوزور. بونا گؤره ده من دئیردیم کی یوزوم، ائله متنین اؤزو قدر دَیرلی‌دیر. بورادا حتتا متنین ظاهیری گؤرونوشونه ده بئله، ساده یوزومچولوقلا یاناشیلمیر، ترسینه حتتا دیل و یازی قایدالارینا اولان باخیش دا بئله، متنین آراشدیرماسینا یاردیم ائدیر. بو کیمی یوزوملارا یالنیز «دوشونر یوزومچو» یاناشا بیلیر و بو معنادا « تنقید یارادیجیلیق‌دیر».

کانکرئت اولاراق واختیلا مرحوم صباحی‌نین «قارتال» حئکایه سی حاقدا یازدیغیم «ویجدان تمیزلییی» باشلیقلی تنقیدی یازیمدان ایکی اؤرنه‌یی قارشی قارشییا قویورام. بو اؤنک‌لرده،  سؤز قونوسو اولان ایکی تنقید نوعونو گؤروروک:

 

بیرینجی اؤرنک:

«قارتال قاراگونلوکدن، اوغورسوزلوقدان قاچیر و اؤزونو دوستاقدا گؤرور. دوستاقدا ایسه هامی اؤز قارنی‌نین فیکرینده‌دیر. او دوستاغا گیرمکله اوغورلوق، پیس‌لیک، ایری‌لیین بوتون جیغیرلارینی اؤیرنمکله، آدلیم بیر اوغرو و توپلوما ضید ییرتیجی بیر آداما چئوریلیر. حتتا اونا «قارتال» لقبینی ده وئریرلر. بئله‌لیکله او، بوتون علاقه سینی توپلوم و حیاتدان قیریر... »

بو اؤرنک ده، متن‌دن قیراق هئچ بیر آنلاییشی گؤرموروک؛ چونکو اوخوجو، تنقید آدیلا یازیلان بو یازیلاری، متنین (حئکایه‌نین) اؤزوندن یاخشیجا ایزله‌ییب اوخویور. یعنی، حئکایه‌ده: «قارتال اؤز ائلیندن دیدرگین دوشه‌رک باشقا بیر چئوره‌ده (تهراندا) اوغورلوق ائدیر؛ و آدلیم و ییرتیجی بیر اوغرو اولور و بونا گؤره اونا قارتال لقبینی وئریرلر» بونو بیز صباحی‌نین چوخ گؤزل و آخیجی قلمی ایله منیمسه‌ییریک. و بورادا یازیلان بو «وصفی تنقید» یالنیز اوخوجونون واختینی آلماقلا سونوجلانیر.

آنجاق یوخاریدا کی اؤرنه‌یین سون جومله‌سیندن باشلایاراق یازیدا داها وصفی تنقیدله یوخ، اثرین یوزومو ایله تانیش اولوروق. بورادا اثردن قیراق بیلگی و یوزوملار بیزی متنین آنلاییشی حاقدا دوشوندورمه‌یه چاغیریر. داها دوغروسو بورادا یالنیز حئکایه‌ده گئدن حئکایه‌چی‌لیک (روایت، سوژئتليك) گئدیشاتیندان یوخ، اوخوجو بئینینه کؤچورولن آنلاییشدان دانیشیلیر. بو یوزومسال تنقید آشاغیدا کی سیراوی سایلارلا اختصارلاشان یوزوملارلا اؤزونو گؤستریر:

«1. شخص ایله توپلومون ضیدیتی، قارتالین وارلیغیندا دویولور  2. توپلوملا کوتله‌لر آراسیندا کی ضیدیت‌لر، حئکایه‌ده اولان كاراكتئرلارین مجبوری یاشاییشلارینی قاباریق بیچیمده گؤز اؤنونه گتیریر  3. كاراكتئرلار بوتون چتین‌لیک‌لره قاتیلیر. آنجاق اونلار، انسانلیقلارینی ایتیرمیرلر ... چونکو انسان اؤز حالیندان چیخارسا، اوندا گئرچکچی‌لییه (رئالیزم ) دوغرو یوخ، ترسینه دوغالچی‌لیغا (ناتورالیزم) دوغرو یؤنه‌لن بیر اثرله اوزلشه‌جک  4. نرگیزین (قارتالین آنالیغی) حیاتیندا اولدوغو کیمی، قارتالین دا كاراكتئریندا بیر نوع «اجبارلیق» (جبر) آنلاییشی دویولور ؛ بئله کی قارتالین اؤلوموندن بئله چیخیر کی قارتال و اونون یاشاییشینا اوخشار آداملار ، سوندا : دیری‌لیک و یاشاماق قابلیت‌ و شانسلارینی الدن وئریرلر ... »

بورادا بو یوزوملاری قارشی قارشییا قویماقدان مقصد، سؤزو گئدن ایکی نوع تنقیدین نئجه‌لیینی آیدینلاتماق ایدی. يئنه ده دون‌كيشوتا قاييديرام. یقین کی «سروانتس»ین «دون کیشوت» رومانی‌نین كاراكتئرلريله (دون کیشوت  و سانچو پانزا) تانیش‌سینیز. یئرسیز اولسادا يوخاريداکی ايكي نوع تنقیدی، بو كاراكتئرلرله مقایسه ائتمک ایستردیم. دون کیشوت بیر اویدوروجو (خیالباف) كاراكتئردیر. او گؤردویو ، ائشیتدییی و دویدوغو هر بیر شئیی دوغرو سانیر. اونون دونیاسیندا هر شئی اؤز یئرینی تاپاراق مومکونسوزلوکلری رد ائدیر . آنجاق سانچو پانزا (دون‌کیشوتون خیدمتچیسی) ایسه، اونون هر بیر اویدورماسینا شوبهه ایله یاناشیر. وصفی تنقید، دون کیشوت دونیاسینا بنزه‌ییر. چونکو بورادا (دون کیشوت دا اولدوغو کیمی) تنقیدچی‌نین بئینینه گلن بوتون وصف‌لر دیله گتیریله‌رک وصف اولونور. آنجاق یوزومسال تنقید، سانچو پانزا کیمی متن‌لر حاقدا شوبهه‌لنیر. بو شوبهه‌لر،  تنقید و یوزوم یاخاسینی مطلقچی‌لیکدن قورتاراراق دوزگون آنلاییش وئرمه‌یه یؤنلدیر.

بیر سیرا چاغداش قورامچيلار (نظریه‌چی‌لر، تئوريسين‌لر)، (او جومله‌دن: تزوتان تودوروف، رولان بارت، پول ريكور) متنین تک‌سسلی و یاخود تک آنلاملی‌لیغینا اینانمیرلار. اونلارین فیکرینجه، هر دفعه متنی اوخویارکن، اوندان یئنی بیر آنلام و معنا الده ائدیلیر. "پول ريکور" متن ايله اوخوجو دونياسي آراسيندا اولان ديالئکتيکدن اوخونوش چئشيدلييي‌نين يارانماسيني وورغولايير (متن دونياسي، ص64) بونا اساسلاناراق دئمک اولار کي هر بير متني نئچه آچيدان اوخوماق اولار. هر بیر بدیعی اثر (متن)، اؤزونون اوخوجو دایره‌سی قدر یوزولور؛ بونا گؤره هر بیر متن، اؤزو ایله یاناشی، نئچه نئچه یوزوملا آچیقلانا بیلر. بئله کی اگر بیر یازی و متن، بیر تنقیدچی طرفیندن یوزوملانیرسا، او یوزومو بیرینجی و  سون بیر یوزوم سانمامالییق. چونکو یازی، اؤز گئدیشاتیندا، اوسلوب و دیل آراجی ایله، چئشیدلی یوزوملاری الده ائده‌رک، چئشیدلی گئرچکلیک یارادیر. اگر یازی، یالنیز بیر یوزومونا گووه‌نیرسه، اوندا باشقاسی طرفیندن یوزوملانماغا امکان یاراتمایان بیر مطلق و  دَییشیلمز تنقیدله توشلاشاجاییق. حال‌بو‌کی یاشاییش حاقدا چئشیدلی یوزوم اولماقلا یاناشی، اوندان یارانان یازی دا ائله چئشیدلی یوزوملارلا اوزلشه بیلر؛ چونکو ادبیات (و عموميتله هر بیر متن)، یاشاییشی پلانلاشدیرماقلا یوخ، اونو یوزماقلا مشغول اولور. اگر ادبیات، یاشاییشی پلانلاشدیریرسا اوندا سؤزو گئدن او پلاندان قیراق بیر شئی اولا بیلمز. یاشاییشین چئشیدلی یوزومونا ایناندیغیمیز حالدا، اوندان یارانان یازی و متن حاقدا دا چئشیدلی یوزوم اولماسینا اینانمالییق. «چئشیدلی» سؤزوندن مقصد، تنقیدین نسبی لیینه اینانماقدیر. چونکو یوخاریدا دئدییمیز کیمی مطلق تنقید و مطلق بیر یوزوم یوخدور. «شکسپیر»ین «مکبث» آدلی اثرینده، «مکبث»ین دیلی ایله دئییلن بیر سؤز وار: «حدسیز اینام، اؤلومجول انسانین اُن بؤیوک دوشمنی‌دیر». بو سؤزدن اؤز خئیریمه یارارلاناراق، بیر یوزوما کیفایتلنه‌رک اونا اینام بسله‌مک: هم اوخوجو، هم مؤللیف، و هم ده تنقیدچی‌نین ان بؤیوک دوشمنی‌دیر– دئییرم. من ایندیجه یازدیغیم ائله بو متنی و یازینی مدافعه ائده بیله‌رم، آنجاق اونون نسبی‌لیینه ده اینانمالی و اونون حاقدا هر بیر منطقی و قاندیریجی باشقا یوزوما دا سایغی ایله یاناشمالییام. باشقا سؤزله: هر بیر یازی اؤزونون مطلق‌لیینه شوبهه ایله یاناشمالی‌دیر، چونکو شوبهه ایله یاناشماق، باشقا یوزوملارا قاپی‌نین آچیلماسی دئمکدیر. یئری گلمیشکن دئمه‌لییم دیلیمیزده یاییملانان هر بیر یازی و اثری، دیلیمیزین یاساقلیغینا گؤره اونو بیر غنیمت کیمی سانیب، گرَکسیز و یارارسیزلیقلاری‌نین اوستونو باسدیرمامالیق؛ عکسینه منطقی دلیل‌لرله اونون یارارسیز اولدوغونو گؤسترمه‌لییک. بئله اولمایان حالدا، یازی و متن‌لریمیزین قارما قاریشیقلیق بینووره‌سی‌نین کؤکلنمه‌سینه یول آچاجاییق.

 

بوتون بونلاری نظره آلاراق:

یوزومسال تنقید اوزره یوزوملاریمیزی یازاریقسا اوندا داهادا یازی دوشونجه‌میز ییغجام و توتارلی اولاراق دوشونجه‌سیزلیکدن اوزاقلاشاجاقدیر. چونکو دئدییمیز کیمی، یوزومسال تنقیدله، یازی‌نین بوتون بویوتلاری (ابعاد) و یؤنلری، یوزومچو (تإویل‌گر) دوشونجه‌سیندن یایینماییر. بورادا یازی‌نین، آنلاییشی سیرلریندن توتاراق، یازارلیق اوسلوبو، یازی قایدالاری، دئییم اوسلوبو، اوخوما (خوانش)، گؤرونتولو و ائشیدمه‌لی سیمگه‌لر (نمادهای دیداری و شنیداری) و سس قورولوشونا قدر یوزوملانیر.

باخ بئله بیر تنقید، اصیل یوزومسال تنقیددیر و ایندیکی تنقید دوروموموز بئله اولان حالدا دیرچه‌له بیلر.

 

 

_____ اتك يازيلار:

  * بو مقاله "چيراغ" درگيسي‌نين سيناق ساييندا دا ياييملانيبدير. ائله‌جه ساهيرين شعريني اوخوماق اوچون ده "سحر ايشيقلانير" كيتابينا و يا خود همان درگييه مراجعت ائده بيلرسيز.

 

**  متن‌ده استناد ائديلن بعضي يازيلار اوچون:www.dusharge.blogfa.com  وئبلاغينا باخا بيلرسيز.

 

 

 مقاله "چیراق" درگیسی نین 1-جی ساییندا یاییملانیبدیر

 

 

 


يازار هـ.شهبازی چهارشنبه 1390/08/18 ساعت 23:34 /لینک/(نقل با قيد منبع وبلاگ آزاد است)