مليحه عزيزپور

{شعرلری اوزَرینه}


گونتای گنجالپ



مودئرنيزمين بئشيگي، دوغوب و ائوريم (تکامول) ائوره لريني (مرحله لريني) ياشاديغي، داها سونرا اؤز آنتيتئزي اولاراق بيلينئن پوستمودئرنيزمي اورتايا قويدوغو يئر باتيدير. باتي اولوسلاري هم صنعتين چئشيدلي داللاريندا، هم ده گئرچک ياشامدا مودئرنيزاسيون سورجيني دئنئميشلر. صنعت دونياسي نين گئنل داياناغي دوشدور. دوشسوز صنعت اولاماز. گئرچک ياشامين دا بير اوجو اصلینده دوشلرين گيز دولو دونيالاريندا ساخلي. دوشلرين قاتقيسي يوخدورسا ياشانتي بلکه بير آغاجين ياشامينا بنزر. دئييل، آغاجين ياشامينا بنزه مز، چونکو آغاجلار دا دالغين ياراتيليش. آغاجلار دا دوشلره دالارلار. بلکه کؤکوندن قوپاريلميش آغاجين ياشامينا بنزر. دوشلريندن آيري دوشموش آغاج. يا سويوندان آيريلميش و قوووشما اؤزلَمي ايله اينله ين نئي کيمی:
«دينله یين! نئي چون حيکايت ائيله يير
آيريليقلاردان شيکايت ائيله يير
تا نئييستاندان قوپاريلديم او گون
منده آغلار اولدو اينسانلار بوتون
کيم کي اصلیندن اوزاق اولدو اوزاق
اصله وصل ايچين ائدر دايم سوراق...»
سونسوز دوشلرين درينلییندن يوغرولان گؤزلليک انگين دويغولارلا ايچ ايچه گيريب اينسان بيلينجينده هاله باغلاديغيندا شعر يازماق، داها دوغروسو وارليغا آخيش اَييليمي (تمايولو) اورتايا چيخار. اوسساليغين (راسيوناليته نين) اورونلري ايله دوشلرين گيز دولو ايچ-ايچه گيرمه سي نين موسيقي بيچيمينده يوغرولوشو اولاراق آدلانديراليم بو تينسل (روحی) چاليشمالار بوتونونو. اسکيلرده اينسان تينينده کي اولوشوملارين بيچيمسل ايفاده سي سؤز کونوسو ايدي. اؤرنه يین هئجا و يا عروض وزنینده ايفاده اولونوردو. يالنيز ديش دونيانين بير بيچيمسيزليک، سونراسيزليق (ابدييت) ايچينده اولدوغو کيمي ايچ دونيانين دا بيچيمسيز سونسوزلوغو سؤز کونوسودور. مودئرن شعر ايسه بيچيمسيز بير گئرچکلَشيم ايستر. اينسانين ايچ دورتولري (تحريکلري، انگیزه) ده بونا زورلاماقدير سانکي. ائوريم بير دوغرولوقدور. ائوريم اولماسايدي اينسان بئزردي، کندينه قييار، اينتيحار ائدردي. ائوريم، سونسوزلوغون زامانسالليق ايچريسينده گئرچکلشن گؤرونتولريدير. بيچيمسيزلیین بيچيملنمه سورَجيدير ائوريم. يالنيز بيچيمسيزليک ده بيچيمه سيغماديغي اوچون ائوريم سوروب گئدر. بعضن گؤزلرينله دينلر، قولاقلارينلا گؤررسن. ايشته باتيدا اورتايا چيخان بو گرکسينيمين زامانلا دوغويا آخيشيني گؤردوک. مودئرن شعر حاققیندا بير چوخ اينسان بيلگي بيريکديردي. يالنيز بو مودئرنيزمين بيلگي اولاراق دئييل، صنعت اولاراق گئرچکلشيمينه کندي ديليميزده تانيق اولاماديق، يا دا داها آز تانيق اولدوق. گئرچکلشيم ايسه صنعتسل ايفاده سيني بولمايينجا ائستئتيک بير اولقو {حادیثه، رویداد} دئييلدير. صنعتسل اولقو، قاوراييجيليق اولاناقلاريني درينلشديرميش، دويومسال اؤزومسه یيش يئتنکلريني گئنيشلتميش اؤزگور تينلرين (روحلارين) اؤزگونلوک اوغرونا چابالاري نين اورونودور. سون زامانلار بو ائيلملره صنعت داليندا تانيق اولماقداييق. ايشته تؤره لرين، دينلرين کوشاتماسيندا بولونان بو گرکسينيمين (ضرورتين) بيچيمسيز ديشا ووروشو بير سورون. يالنيز بو سورونو آشان بير اؤزگور قادين تيني وار: مليحه عزيزپور.
***
وار اولانين آرخاسيندا، ايچينده اولان باشقا بير «اولوش»و دا گؤرمک، يا دا گؤرونتونون قابيغيني سويوب، سؤکوب «ساخلي»ني (گيزلين اولاني) گؤرمک و گؤسترمک بلکه بير شرقي، بير رقصله مومکون اولا بيلر. بيچيمسيزليک ايشته بو. مودئرن شعر بيچيمسل لشميشلیی، گؤرونتولویو سئومز. اؤلوملو اولانلار بيچيمسلدير. اولوملو اولانلار سونراسيزدير. قيسقانجليق اؤلوملودور، گؤزلليک اولوملو. بو اوزدن ده اولوملو اولان اؤلوملو اولاني «دئييلله يير»(اينکار ائدير.)
« ائي...مني قيسقانان قادينلار!
او قدر گؤزلدير کي گؤزلرينيز
گونش گوزگوسودور سانکي
گؤزلرينيزي گؤردوکجه
گؤزللشيرم
گونبَگون»
«دئييلله مه» ائوريم (تکامول) ياساسي. دار ايچ ائوره نين (دونيانين) اؤز ياپيسي اوزرينده گئنيشله مه سيدير. «...گؤزللشيرم گونبگون» ايسه، بو ائوريم ائوره لري (مرحله لري). بو ائوره لرده «دئييلله نن» انگللردير. قيسقانجليغي قادينلارين ياناغيندان سيل و اوردا اؤزونو بول.
ان گؤزل وارليق بئله، قوللانيشدان يوخسون (محروم) بوراخيلارسا، کؤتولويه سؤوق ائدر. اينسان ايسه، يوکسک بير ياراتيليش اولاراق، ايچينه و ديشينا اوزانان يوللار تيکانديغيندا داها تئز اؤزونه ضرر وئرر. چونکو اينسان کاينات کيمي، يالنيز بير دوغرولتودا دئوينيمده (حرکتده) دئييلدير. اينسانين ايچينده کي دئوينيمه ندن اولان گوجه انگلله مه يارانديغي زامان او سونراسيزليک ايچرن اولاناق (ايمکان) کؤتولويه اَييليملنر. کؤتو دويغولار قوللانيشسيزليغين اورونلري. اينسان ان ديرلي وارليقدير. بو ديرلي وارليق تانرييا عايد اولمور. تانري ايله ائشيت (برابر) اولاراق ائوره ني بؤلوشور. آنجاق ان سونوندا بوتون ائوره ني تانرييا بوراخيب و «سن»ي سئچير. «سن» چوخ اؤنملي. چونکو «سن»ده «من» ده وار، ائورن ده، تانري دا.
«دونن، تانرييلا بؤلوشوردوک وارليغي.
يئري، او گؤتوردو
گؤيو ايسه من.
سن، اورتادا گؤرونونجه
گؤيو باغيشلاييب
سني گؤتوردوم.. »
«سن» «من»ين وارليق ندني. «من» منلییني بوتونو ايله اؤز ايچينده بارينديرماز. «من»ين اوزانتيسي «سن»ده دير. «من»ي توپارلايان، توپلايان دا «سن» اولور. «سن»سيز «اؤز»ه دؤنوش اولاناقسيزدير:
«سندن دؤنورم
اؤزومه وارا بيلمه ميشم هله...
مني توپلا ايچيمه!»
تينسل (روحی) ياشامين داياناقلاري وار. بو داياناقلار سويوتدور (موجررددير)، سوموت (کونکرئت) دئييلدير. دوشونجه نين آنلادا بيلميه جگي داياناقلار. بو داياناقلار ايتيريلديگي زامان ايچيميزده و ديشيميزدا بير شئيلرين دئوريلدييني گؤروروک، دويوروق. سارسيليش بيزي بوشلوغا سوروکلر. "وارليق" ايچيميزدن، ديشيميزدان ايتميش، ايتيريلميش اولور. بو سارسيليش هئچلیی ايفشا ائدر. سارسيليشين ايفشا ائتديگي بوشلوغا سوروکله نيش بير سورَج اولاراق گئرچکلشر، آنجاق بو سورج حيس ائديلمز. بير آنين ايچينده تينين داياناقلاري نين اوچورولدوغونو دوياريق. درين بير ايچ سيخينتي ايچريسينده ايچيميزين و ديشيميزين بوشلوق قاتيندان ايشغال ائديلديينه تانيق اولوروق. اؤزوموزو ساووناجاق بوتون داياناقلاردا بو اورتامدا اوچورولموشدور. سارسيليشين ايچينده قيوريليب دوران، ايتن وارليغيميز. اينسانين اؤز ايچينده بورخولماسي، ييخيلماسي تينين داياناقلاري نين اوچورولماسي ايله گئرچکلشر. تين(روح) اؤز داياناقلاريني يئنيدن اؤزو اونارار (تعمير ائدر). بيز سارسيليشين ياراتديغي بوشلوقدان گئري دؤنوروک. "ايتکين من" گئري دؤنور. هئچليکدن وارليغا دوغرو بير آخيشا ياواش- ياواش تانيق اولوروق. هئچليکدن وارليغا آخيش گؤرونسه ده، هئچلييه اوغراييش، هئچلييه يووارلانيش گؤرونمز بير سورعتله اولور. «دونيا منه دار گلير» دئدييميزده بوشلوق بيزي سارميش، سارسيلميشيق دئمکدير.
«بوتؤولوکله شاشيرميشام بوشلوغوما
يئنه سن، دليرتن بير دويغو کيمي
دول-بوشالا باشلاييبسان اورگيمده
.... ان آنلامسيز کابوسلارا يئييليرم
و هئپ ساييقلاييرام:
«هارداسان آي ايتگين منيم
سني هانسي اوغرو چالدي منلییمدن
- مني هانسي...؟»
*****
مليحه عزيزپورون ياراديجيليغيندا اؤنملي يئر توتان کونو هم ده اونون تورکجه ني يئترينجه اؤزومسمه سيدير. نر قدر ديل او قدر دوشونجه، او قدر دويغو، او قدر دوش (خيال). ديل يالنيزجا، ياراديلميش ياپيتين (اثرين) نيته لییني سرگيله مز، هم ده يارادانين کيشيلیی ايله ايلگيلي ايپ اوجلاري وئرر. چونکو، اؤزلليکله آنا ديلي اؤيره نيلن بير يؤنتم دئييلدير، ياشانيلان بير يؤنتمدير (سيستئمدير). آنا ديليميزي يابانجي ديل کيمي اؤنجه زامانلاريني اؤيره نيب، اؤنجه قراماتيکاسيني اؤيره نيب سونرا درينلییني اؤيرنميريک. آنا ديليميزي ياشاييريق. ياشاديغيميز اوچون نئجه اؤيرندييميزي بيلميريک. اينسانلاري ديلينه گؤره، ديلي نين بيچمينه گؤره ديرلنديرمک مومکون. يازينسال (ادبي) ياپيتين (اثرين) ائستئتيک اؤزللییني، گؤزللییني ساغلايان ديلدير. مليحه عزيزپورون يازينسال ياپيتيندا ديلين گؤرونن سورونسالليغي (گراماتولوژيک پروبلئمي) سؤز کونوسو دئييلدير. هم ده گؤرونمه ين سورونسالليق، يعني دويغو، دوش، دوشونجه انگينلیی تورکچه نين گئنيش اولاناقلارينا داياناراق گئرچکلشمه چاباسي ايچينده کيمي گؤرونمکده دير. آديني اونوتدوغوم بير باتي يازاريندان بير سؤزو ياديما دوشور: «ياپيتلاريمدا قوللانديغيم بعضي سؤزجوکلرين آنلاميني بيلميرم، اونلارلا ايليشکي قورا بيلميرم» - دئيير. آنلاشيلان بو کي، اينسان دوشو و دوشونجه سي ديلين سينيرلاريني زورلايا بيلير. مارتين هايدگئر «آلمان ديلي فيکيرلريمي ايفاده ائده بيلمير، بير شئيلر اکسيکدير.» – دئميشدي. سونرا دا يئني سؤزلر اورَتير. بو سؤزلر داها سونرا هايدگئر فلسفه سي نين شيفره لرينه دؤنوشدو. دوش، دويغو ديلين سينيرلاريني زورلاديغيندا ديل ده اؤزونو دوغماق، دوغورماق زوروندا قالار. ديلين سينيرلاري گئنيشلر. ديلده کي بيچه م (اوسلوب) يازارين ايچگؤزلملرينه (موشاهيده لرين) دايانماقدا. ايچ گؤزلم بيرئيه (فرد) اؤزل بير اولقو و اولوشومدور. ديلي بيرئيسل (فردي) آنلامدا آلقيلاما، اؤزومسمه ده بوردان قايناقلانماقدا. وار اولانين ياراديجي بيرئيين تينسل (روحی) ياپيسينا گؤره اؤزومسه نيشي اولاراق آدلانديراليم بونو. چونکو ديل هم ده ياراديجي اوچون ائستئتيک بير نسنه دير. ديلله يالنيز ديش دونياني آلقيلاماريق، هم ده ايچ دونيانين سينيرلاريني بليرله ييريک. ديليميزده بير دئييم وار: «بو سؤز منه بتر يئر ائله دي.» چوخ دوغرو بير دئييم. سؤزلر اؤنجه سؤيله يه نين ايچ دونياسيندا اؤزونه «يئر» ائدر، داها سونرا دا دينله يه نين ايچ دونياسيندا «يئر»له شر. سؤز سؤيله يه نين هاراسيندان چيخارسا، دينله يه نين اوراسينا گئدر. بو «هارا» و «اورا» چوخ اؤنملي. «هارا» و «اورا» بير مکاندير. هر کسده عئيني مکانلار اولماز. آنلاشيلمازليقلار دا بوردان باشلار. درين بير ايچ مکاندان گيزلي شکيلده چيخان بير سؤز عئيني مکاني تاپا بيلمزسه، يئرلشه ده بيلمز. چاغداش شعر تورونون اسرارانگيزلییني گئنيش شکيلده منيمسه ميش مليحه عزيزپور ايچ دونياسي نين آيدينليقلاريندان يوغرولان شعرلري ايله اوخوجولاردا دا آيدين بير «اورا» اولوشدورماغي باشارير.

19.10.2005


يازار هـ.شهبازی چهارشنبه 1388/08/06 ساعت 0:10 /لینک/(نقل با قيد منبع وبلاگ آزاد است)