سهندیه ده آخان وارلیغیمیز



یازار : قادر جعفری



یانیلمیرامسا بیر ایل اؤنجه آذربایجان مودرن شعیرینین باشلانغیجی آدلا دوشرگه وئبلاگیندا دیرلی بحث لر گئتدی و علیرضا اوختای گونئی ده مودرن شعریمیزین باشلانغیجی کیمی اورتایا قویولدوسادا بیر سونوج الده اولونمادی. منجه سیاستدن گلن گؤروشلر کیمی ادبیاتیمیزی دا ایکی یه بؤلمک دوز ایش دئییل و بیز بونون فرقینه وارماساق یئنی شعیریمیزین باشلانیشینی آرازین اوتاییندا داها کئچمیشده آختارمالی اولاجاییق. هر حالدا بونلار بیزیم دیلیمیزین فرقلی تجروبه¬لری دیر. بو یازیلاردا گؤروندویو کیمی اوستاد شهریارین «سهندیه»سی بیزیم گونئی ده قیریلمیش بو گئدیشین یئنی نسیله بیر کؤرپو اولدوغودا وورغولاندی. دوغرودور کی سهندیه عروض وزنینده یازیلمیش و اونو تام مودرن بیر اثر آدلاندیرماق اولماز آنجاق دئدییم کیمی بیر اؤنملی کؤرپو کیمی اونا یاناشمامیز گرکلی دیر. بو مقاله ده شهریارین بو اثرینین اؤزللیکلرینه اؤتری ده اولموش اولسا باخاجاییق.
آذربایجان شعیر تاریخینده سهندیه¬نین قالیبی گؤرونمه¬میش دیر. بو یاپی عروض وزنینده یازیلمیش اولسادا بیله اونون قورولوشسال ترکیب بندیسی (ترکیب بندی ساختاری) بو گونه قدر اولمامیشدیر. بونا گؤره ده هر بیر گله¬نه¬یه قارشی اولان یئنی لیک کیمی اولومسوز باخیشلارلا اوزلشمه¬لی ایدی. آنجاق نه تکجه بو باش وئرمیر ترسینه اولاراق خالقین ذهنی وبیلینجی اونو اؤز چاغداش ادبیاتینین شاه اثری کیمی تانییر. فارس ادبیاتیندا یئنی شعرین نه¬قدر چتینلیکله اؤز یئرینی تاپدیغینا باخدیقدا آذربایجان شعرینده بو اولایین ساغلام یولونو داوام ائتمه¬سی دوغروداندا آلقیشا لاییقدیر. شعیرین افقی و عمودی بیچیمده آخیب حرکت ائتمه¬سی یئنی شعیرین اؤزللیکلریندندیر. بیز بونو سهندیه نین بوتونلویونده گؤروروک :
گول آغاجلاری نه طاووس کیمی چترین آچیب الوان
« حُلله» کروانیدی چؤللر بزه¬نر سورسه بو کروان
دوه کروانی ده داغلار، یوکو اطلس دی بو حیوان
صابیرین شهرینه دوغرو ، قاطاری چکمه ده سروان
او خیالیمداکی شیروان
بو پارچالاری اوخویاندا دوقتور براهنینین شعیردن وئردیی تعریف یعنی «سؤزجوکلرین سئویشمه¬سی¬» سؤزو یادیما دوشور. دوغروداندا سهندیه ده سؤزجوکلر ائله دیقتله سئچیلیب بیر بیرینین یانیندا ایلشمیش کی بیرینی سیلیب یا دییشه بیلمیرسن. سهندیه¬نین اوست ده کی پارچاسیندا شعیر افقی و عمودی آخیشی ایلا سانکی بیزی اوشاقلیغیمیزدان بری اوخویوب دیللریمیزین ازبری اولان «دستمال دوه بوینوندا دوه شیروان یولوندا» شعرینه ساری سوروکله¬ییر. بو خالقین شهریارا بوراخدیغی ایز، اوندا یئنی دن دیل آچیر. یوردونون گؤزل طبیعتینین وصفینه گیریشیر. راینر ماریا ریلکه «شاعیر داشا ، اولدوزا دؤنمک ایسته ین بیر کیمسه دیر» دئدیکده چوخ دا یانیلمیر. شعیر طبیعتین چئوره¬سینده¬کی اینسانا دوغولان اینتیزاعی توتومدور. بو ایسه شاعیرین چئوره¬سینده¬کی نسنه¬لرین موطلق فیزیکی و ماددی توتوملارینی الدن وئریب شاعیرین دویغو و دوشونجه¬سینی امانت آلان روحسال ایلگی دیر. شاعیر بو توتومداسا نسنه لر ذاتینین اووسونودور. شاعیرسه ایکی طرفلی کؤرپویه بنزه¬ییر. بیر طرفینده طبیعتین خام مادده¬لری، باشقا طرفینده-سه شعیرسل یارانیشلار آخیر. شاعیر معنوی بیلینجینی نسنه¬لره هوپدوروب، اؤزونو یاشام چئوره¬سینده آرایاندیر...شاعیر اؤزونو نسنه¬لر ووجودوندا، نسنه¬لری سه اؤز ووجودوندا گؤرور و اؤز ایلگیلرینی سؤزجوکلرله آچیقلاییر. قالیبه سالماقلا بو قاچقین و آخار چایی ساخلاییر. قالیب آخار وارلیغی دورغون ائتمکدیر. سهندیه ده ایسه بئله دیر. شهریار یوردونون طبیعتی ایله ایلگی لنمکله اونلاری یئنیدن یارادیب، یئنی یاشام باغیشلاییر. شعیرین سه موسیقی یه دوغرو حرکت ائتمه¬سی آرتیق دوشونرلر طرفیندن سؤیلنمیشدیر. سهندیه ده شهریار یئنی جه دیل آچیب، حرفلری یارادان اینسان کیمی دیر. شاعیر یوردونون طبیعتی ایله ایلگیله نیب، سانکی اونلارا یئنی آد وئریب و قالارغیلیق باغیشلاییر. ایمگه لری گؤز اؤنونده جانلاندیرماقلا، دیلی یئنی دن یارادیب، سؤزجوکلری دوزگون یئرینده یارارلانماقلا، طبیعت و نسنه لر شعیر بیچیمینده موسیقی یه دوغرو یؤنه¬لیر:
گول چیچکدن بزه¬ننده نه گلین لر کیمی نازین
یئل اسنده او سولاردا نه درین راز نیازین
اوینایار گوللو قوتازین
تیتره یر ساز تئلی تک شاخه¬لرین چایدا چمنده
یئل او تئللرده گزنده ، نه کور اوغلو چالی سازین
اؤرده¬گون خلوت ائدیب گؤلده پریلرله چیمنده
قول قاناتدان اونا آغ حوله آچار غمزلی قازین
قیش گئدر قوی گله یازین
شعیرده سؤزجوک هانسی سا نسنه¬یه چاتماغین آراجی دئییل، اؤزو آماج دیر. بونون اوچون اؤزگون شعیری یوز دفعه ده اوخوسانیز سؤزلری یئنه ده یئنی دیر، دیری دیر، طراوتلی دیر. شعیر رقص کیمیدیر. سیز رقص ائدرکن قارشینیزا هئچ بیر مقصدی قویمورسونوز. گؤوده¬نیزه وئردیینیز قیوریملار اؤزو مقصددیر. بئله لیکله اوستده¬کی پارچادا نسنه لر شعیر قالیبینده رقصه باشلامیشدیر. رقصین سه آماجی اؤز گؤزللینی گؤسترمک اولان کیمی سهندیه ده سؤزجوکلر، ایمگه¬لر، سؤزبیرلشمه-لری اؤز گؤزللیکلرینی گؤستریب، اوخوجویا باغیشلایا بیله¬جک شیرین لییی دویوش کیمی جانلانیرلار.
سهندیه ده اینسانلا طبیعت بیرگه باریشمیش بیربیرینه سئوگی محببتینی بیلدیریر. شاعیر «سهند» سؤزجویوندن گؤزل ایهاملا یارارلاناراق، شاعیر سهندله - اینسان نؤوعونون آدایی- سهند داغینی- طبیعت نؤوعونون آدایی- باریشدیرمیش، تغزولی {لیریک} ایلگی لرله محببت و صافلیقلا دولو یاشاملارینی تصویره چکمیش دیر.
اودا شعرین ادبین شاه داغیدی شانلی سهندی
اودا سن تک آتار اولدوزلارا شعر ایله کمندی
اودا سیمرغدان آلماقدادی فندی
شاعیر اینسانین قوتسال دیرلرینی ، اینسانین دویومسال (عاطیفی) روحوندان ایلهام آلاراق نسنه¬سللیک باغیشلامیش ایمگه¬لر، بنزتمه¬لر، ایستیعاره¬لر و سیمگه-لردن یارارلاناراق، اونلاری صنعت قالیبینده یئرلشدیره¬رک اؤز صنعتکارلیغینی گؤسترمیشدیر. یوخاریدا گلن پارچادا شهریار، بؤیوک شاعیریمیز بولوت قاراچؤرلونون – سهند- اوندا بوراخدیغی ایزی گیزلتمیر وبودا ائله شهریارین صمیمیتیندن دوغولور. بلوطون شعیرینین ائتگی سینده یازیلان «سهندیه» و اوندا یاشایان میللی روح هابئله اوندا آخان بیر میللتین آجی طالعینین شهریاردا دیله گلمه¬سینی ده بلکه سهند ده آختارمالییق. سهندیه ده یاشانان میللی روح، میللی فرهنگ، دوقتور براهنی ایله راضیلاشساق داها جاهانسالدیر. میللی فرهنگ ایسه، او فرهنگین ایچینده یاشایانلار طرفیندن یارانمالیدیر. بو ایسه دونیانین باشقا اؤلکه¬لرینه گؤز یوموب تکجه اؤزونو ساوونماق آنلامیندا دئییل بلکه دونیانین بو بؤلومونه ده باشقا یئرلرله یاناشی آنلام قازاندیرماقدیر. تانیتدیرماقدیر. اؤز فرهنگینه ده باشقا فرهنگلرین یانیندا وارلیق باغیشلاماقدیر. بئله لیکله ده شهریار اؤز یوردوندان، قهرمان آتا- آنالاریندان سؤز آچمالی و اؤز جغرافیاسینی یازمالی اولور. او اؤز ایتیردیی کیملیینی آختارماق زوروندا قالیب، پارچالانمیش و تالانمیش آنا وطنی ایله اوزلشدیکده حقیقت جارچی سی اولدوغونا گؤره، اونلاری گیزلتمه¬ییر. او کیملیینی قیشیقیرمالیدیر:
دده قورقود سسین آلدیم ،دئدیم : آرخامدی ایناندیم
آرخا دوردوقدوقدا « سهندیم» ساوالان تک هاوالاندیم
باشقا یئرده سه آیریلیقین بیتمه سینه توخوناراق بو آجی تاریخیمیزی یازمیشدیر:
قاچدیق، اوزلشدیک آرازدا، یئنه گؤزلر بولاغ اولدی
یئنه غملر قالاغ اولدی
و بئله لیکله دیر کی شهریار یاشادیغی زامانی اؤتوب ، بوتون زامانلاری و مکانلاری بورویور. ایره¬لی آددیملاییر و سهندیه ده آخان وارلیغیمیزسا بیزه هر زامان گوونج قایناغی کیمی قالیر. البتته سهندیه¬نی قالارغی ائدن تکجه بونلار دئییل بلکه چاغداش آذربایجان شعرینده، شهریارین سهندیه¬سی غنایی- عاطیفی تخییول ، بوتونلویونو بوروموش شعیرین تام اؤرنه¬یی دیر. سهندیه¬نین دیلی ایله دئییشی آخارلیق و عاطیفه¬نی صمیمی شکیلده اوخوجویا چاتدیران ، ان یوکسک، ایچگین و دورو دئییش¬لردن دیر. شهریار یوردونون دردلری و گرگین دوروموندان دا دانیشاندا بیله یئنه ده دیل طنطنه¬سینی و اونون اپیک شکیلینی اونوتمور. داها دقیق دئسک او دیلی اپیک فورمادا غنایی رقصه گتیریر. اساسن اینتیزاعی اولان و فردین تصووراتیندان قایناقلانان، هابئله هامی دا فرقله¬نن، خیال قووه¬سی، سهندیه¬نین نسنه¬لیک شکلینی یارادان کؤک عونصوردور. دوغروسو سهندیه ده تخییول هئچده دورغون و حرکت سیز اولمامیش، ترسینه آخارلی اولاراق آردیجیل حرکتده دیر. اوخوجونو همه¬شه تخییولو ائشیتمه¬یه آلیشدیردیغینا گؤره، شاعیرین تخییولو اوخوجو ذهنیندن هئچ واخت اوزاقلاشماییر. شاعیر یوردونون گؤزل و دوغما طبیعتیندن ایلهام آلاراق، طبیعته روح لا جان باغیشلامیشدیر. البتته مقصدیمیز یالنیز طبیعتی تصویر ائتمک دئییل بلکه طبیعتی اؤز دویغوسو ایله ایچگین عاطیفه¬سینین دئییشینه اویغون بیلمیش، طبیعت سه اونون بیه¬نی (ذؤوق) و صنعتی ایله دویومسال (عاطیفی) روحیه¬لی ایچگین بیر اینسانا چئوریلیر.
دؤشلرونده سونالار سینه¬سی تک شوخ ممه¬لرده
نه شیرین چشمه¬لرین وار.
او یاشیل تئللری، یئل هؤرمه ده آینالی سحرده،
عشوه¬لی ائشمه¬لرین وار.
قوی یاغیش یاغسادا یاغسین،
سئل اولوب آخسادا آخسین،
یانلاروندا دره¬لر وار.
قوی قلمقاشلارون اوچسون فره¬لرله، هامی باخسین،
دؤشلرونده هئره¬لر وار،
او، اتک لرده نه قیزلار یاناغی لاله¬لرین وار،
قوزولار اوتلایاراق ، نئی ده نه خوش ناله لرین وار
آی کیمی هاله¬لرین وار.
سهندیه دیلی¬نین دورولوق و یومشاقلیغی شعرین توپلومسال و صنعت باخیمیندان دا دویومساللیغینا ندن اولموشدور. عاطیفه بیر فردی قووه کیمی توپلومسال بیلینج له ایلگی قورور. شاعیر اؤز ایچ عاطیفه¬سینی سونماقلا بوتون وارلیق دونیاسینی و دویولان توپلومسال یاشاییشلا ایلگیلنمه¬یه چالیشیر. سونوجدا عاطیفه بیر زنجیر کیمی، صنعتکارین ایچ دونیا ایله دیش دونیاسینی وارلیغین ایچ دونیاسینا باغلاییر. بونا گؤره ده سهندیه¬ده، سانکی بوتون دویغولارین بیرلییی وار. بو ایسه اوندا، عاطیفه آخارلیغی، گؤزللیک و ایچگین لییه ندن اولدوغوندان دیر. شهریارسا یاشامین اومود و آرزوسونو، اینسانین گؤزللیک و کمالینی، داغ کیمی نجیب و دؤزوملو شخصین اوزه رینده، قبول و تصویر ائتمیش دیر. اینسان دؤزومونو صنعتکار صمیمیتی ایله دئییر.
سهندیه¬نین لحنینه گلدیکده صنعت سل و اوداقلاشمیش (منسجم) فورمادا سؤزجوکلر دویومسال- توپلومسال توتوملاری سونماق چون تام اویغون دورلار.هاردا اؤفکه¬لی عاطیفه یله دویغو و اؤفکه¬لی هیجاندان سؤز گئدیر، سؤزجوکلر آغیرلیق داشییب اپیک ریتم آلیر. ائله کی، اوخوجونون ساکیت و آرام شور-هیجانینی، اپیک موسیقی¬یه دؤندریب، سؤزو تسلیم ائدیجی دویونلردن اوزاقلاشدیریر. حتتا بو شعیرلری دیکلمه ائدنده¬ده لحنینی گؤزلمه¬لی اولورسان.
آمما ظنن ائتمه کی داغلار یئنه قالخان اولاجاقدیر،
محشر اولماقدادی بونلار، داها وولقان اولاجاقدیر،
ظولم دونیاسی یانارکن ده تیلیت قان اولاجاقدیر!
وای...! نه طوفان اولاجاقدیر!
سهندیه نین بو بؤلومونده شعیرین لحنی، سون میصراعدان باشقا- وای، سؤزجویونه¬دک– اپیک لحن ده دیر و بو لحنله ده اوخونمالیدیر. آنجاق «نه طوفان اولاجاقدیر» سؤزونون لحنی ایسه عاطیفی و غنایی دیر. دوغروسو حیماسه، عاطیفه ده بوتونلشمیش، دویومسال شکلینی آلمیشدیر. اونا گؤره ده اوخوندوغو آندا یومشاق لحن¬له اوخونمالیدیر. سهندیه ده هارداسا شاعیرسل عاطیفه و دویغو اوزه¬رینده دایانیریق، سؤزجوکلر ان گؤزل ولطیف یوزوملار و ایمگه¬لرله اؤزلرینی آردیجیل اولاراق نظمیلی اورکئستئر کیمی نوتا دوزور. بو ندنله ده شاعیر سؤزجوکلرین پیسخولوژی اوزایلارینی سئزمه¬لی دیر. سؤزجوکلرین توتوملاری ونئجه-لیکلری اویغون لحن تاپدیقدا ، ایمگه¬لرسه شعرین روح و روانی ایلا اویغونلاشیر.

قایناقلار:
1- نقد شعر معاصر آذربایجان، همت شهبازی، نشر اختر (صص 16،24،25،74،75،76)
2- شعر وارلیغین ائوی دیر، ایواز طاها، خزر اونیوئرسیتئتی یاییم ائوی (ص 25)
3- طلا در مس، رضا براهنی، نشر کتاب زمان، (صص 3،4،5،6،8،10)
4- کیمیا وخاک ، رضا براهنی، نشر مرغ آمین، 1368
5- دیوان شهریار،



يازار هـ.شهبازی شنبه 1388/07/25 ساعت 16:32 /لینک/(نقل با قيد منبع وبلاگ آزاد است)