فئنومئنولوژی (گؤرونگوبیلیم) نه دیر؟




آذربایجان تورکجه‌سینه اویغونلاشدیران: رامین جباری



بیلیم وئری‌لرینین(data) دوزگون اینجه‌له مه‌سی ایله الده ائدیلمیش و سوموت (1.ماده سل 2.کونکرئت) تجروبه قونوسو اولموش فئنومئن‌لره (گؤرونگولره)، ندنسل آچیقلاما‌لارلا ایلگی‌لی قاورام‌لاردان و آراشدیریلمامیش اؤن قبول‌لاردان باغیم‌سیز یاناشما یؤنتمی‌دیر (method). فئنومئنولوژي نين (گؤرونگوبیلیمین) قوروجوسو آلمان دوشونری Edmund Husserl-‌دیر. اونون دوشونجه‌سینه گؤره گئرچک، Platon-ون دا ایره‌لی سوردوگو کیمی، موطلق اولما‌لیدیر. باشقا سؤزله هر نسنه‌نین (اوبیئکت) بیزیم اونا وئردیگیمیز آنلامین و یاراشدیردیغیمیز خصوصیت‌لرین دیشیندا، اؤزگو (اؤزونه خاص) و اؤزونده اولان، هر زاماندا کئچرلی و دییشمز بیر قورولوشو واردیر. نسنه (اوبیئکت)، اینسانلارین دئییل، اینسانلارین دیشیندا اؤنجه‌سیز و سونرا‌سیز بیر نسنه‌لر دونیاسینین وارلیغی‌دیر. فیزیکین محصولو اولمادیغی کیمی مئتافیزیکین ده محصولو دئییل، اؤز موطلق قورولوشو ایچینده‌دیر. گئرچک، بئله‌سینه ایدئال بیر قورولوش داشییانین اؤزللیگی‌دیر. Husserl، بو تئزی ایله تامامیله Platon-ون تئزینه یاخینلاشیر. 

Husserl-ین بیچیملندیردیگی {فورمالاشديرديغي} فئنومئنولوژیک یؤنتمین ایلک آددیمی فئنومئنولوژیک ائندیرمه یاپماق (Reduction) یا دا epokhe‌ -دیر. epokhe ذهنسل ائدیم‌لرین، بو ائدیم‌لرله یا دا دونیا‌داکی نسنه‌لرین واراولوشو ایله ایلگیلی قاورام و اؤن قبول‌لاردان باغیم‌سیز تصوور ائدیلمه‌سینی، اولاناقلی (مومکون) ائدر. فئنومئنولوژی، پسیخولوژی‌نین ترسینه ذهنسل ائدیم‌لرین ندن‌لرینی، سونوج‌لارینی و بو ائدیم‌لره بیرلیکده اولان فیزیکسل عنصورلری دیقته آلماز. آمما بو سورجده نسنه‌لر بوتونو ایله اورتا‌دان قالخماز. چونکی اینجه‌له نن نسنه هر زامان گئرچک بیر وارلیق اولمایا بیلر، اژدها‌لارین وارلیغی اینانیلا بیلر یا دا چؤهرایی سیچان‌لار بیر خیال اولا بیلر، نسنه گئرچک دیشی اولا بیلر. بو سبب‌دن ذهنسل ائدیم‌لرین تصوور ائدیلمه‌سی، نسنه‌لرین ده تصوور ائدیلمه‌سینی ایچرر (ائحتیوا ائدر، چئوره يير). آمما بو نسنه‌لرین وار اولدوق‌لاری فرض ائدیلمه‌دن یالنیز بیر فئنومئن (گؤرونگو) اولا‌راق تصوور ائدیلر. 

فئنومئنولوژیک یؤنتمین ایکینجی آددیمی، eidetik ائندیرمه یاپماق‌دیر. بو آددیم، بیر نسنه‌نین eido-سونو (یونانجا دا بیچیم) سئزه بیلمه‌یه، نسنه یی اولاسیلیق‌لار (ائحتیمال‌لار) و تصادوف‌لر دیشینداکی دییشمز اؤز قورولوشو ایچینده قاوراماغا وئرر؛ بئله‌جه یالنیز بلیرلی (موعین) بیر ذهنسل الده ائدینیمین دئییل اونونلا موقاییسه ائدیله بیلر هر جور ائدیمین eido -سو سئزیله بیلر. اؤرنه یین گؤرونن هر نسنه‌نین بیر رنگی، اؤلچوسو و بیچیمی اولما‌لی‌دیر. eidetik ائندیرمه یاپماق یالنیز دویوسال عاغیل و نسنه‌لرین اینجه‌له مه‌سینده دئییل، ریاضی نسنه‌لرین، دیرلرین، روحسال دوروم‌لارین و آرزولارین اینجه‌له مه‌سینده ده قوللانیلا بیلر. 

فئنومئنولوژیک یؤنتم نسنه‌لرین بیلینیشی سیراسیندا بو نسنه‌لرین قورولدوغو یا دا اینشا ائدیلدیگی سورج‌لری ده دقته آلیر. اؤرنه یین بیر آغاجین گؤرونمه‌سی سیراسیندا، آغاجین دییشیک زامان‌لاردا، دییشیک بوجاق‌لاردان و آرا‌لاردان (فاصیله) گؤرونمه‌سی ایله چوخ چئشیدلی گؤرسل (visual) تجروبه‌لر الده ائدیلر اما گؤرونن شئی یئنه تک بیر قالیجی نسنه حساب ائدیلر.


يازار هـ.شهبازی جمعه 1388/02/18 ساعت 15:46 /لینک/(نقل با قيد منبع وبلاگ آزاد است)