«ديوان لغات‌الترك» محمود كاشغري

 

§               نويسنده :    گ. هازاي

§                ترجمه به اختصار:    ح. گرگاني  ‌ـ  همت شهبازی

 

محمود بن الحسين بن محمد دانشمند بزرگ ترك و لغوي قرن پنجم هجري كه اثرش «ديوان لغات‌الترك» (1) يكي از برجسته‌ترين آثار ثبت شده زبان تركي و همچنين يك منبع عمده براي تاريخ مردم ترك زبان است، تنها اطلاعاتي كه ما راجع به زندگي او در دست داريم از اثرش و آن هم بسيار نا كافي است. به نظر مي‌رسد كه او از «بلاساغون» كه در سواحل جنوبي «ايسيك گؤل» قرار دارد در يك خانواده شريف كه با خاندان قراخاني مرتبط بوده اند بدنيا آمده است. كاشغري عميقاً به آموزش و فرهنگ اسلامي وابسته بوده و در اين باره خود مي‌گويد كه قبل  از اينكه به بغداد برود سفرهاي زيادي به سرزمين‌هاي ترك نشين داشته است. احتمال دارد كه نزاع هاي داخلي همين سلسله قراخاني سبب اين مسافرت ها و مهاجرت ها شده است. در بغداد او با بسياري از اديبان ملاقات كرده و در مي‌يابد كه علاقه زيادي به زبان و مردم ترك دارد بنابراين ترغيب مي‌شود كه دو اثر راجع به آنها بنويسد. از همين جا شروع به نوشتن كتاب ديوان لغات‌الترك ( 464 هـ . ش) مي كند. بر طبق اطلاعات داخل كتاب او چهار قسمت از آن را در طول سالهاي 464 تا 476 مي‌نويسد. نسخه اصلي ديوان در دست نيست اما تحرير دست نوشته منحصر به فردي از آن به تاريخ 27 شوال 664 بر مي‌گردد. نسخه‌اي است با ارزش گرچه خالي از اشكال نيست. دومين اثر كاشغري دستور زبان تركي به نام «جواهرالنحو في لغت الترك» است كه اين هم مفقود شده است و از لابلاي نوشته‌هاي ديگران موجوديت آن مدلل مي‌شود. آثار كاشغري اهميت به سزايي در زبان تركي و همچنين براي تاريخ، جغرافي و ادبيات عامه مردم ترك زبان دارد؛ و براي همين اين مجموعه زبان شناختي نه تنها از متون شيواي زبان تركي شناخته شده بلكه همچنين يك فرهنگ توصيفي و مقايسه‌اي و يك مقدمه گرامري زبان‌شناختي است. در حقيقت اين كتاب نخستين گرايش اديبانه‌اي را ارائه مي‌دهد و بنا براين اولين توصيف مواد زبان‌شناختي با يك شيوه منحصر به فرد از اين زبانها است؛ و در عين حال هم مقدمه و هم خود مداخل منحصر به فرد آثار كاشغري شامل يكسري حقايق و اظهار نظرهاست كه گاهاً بوسيله تجارب و مشاهدات شخصي پشتيباني مي‌شود. در سير تفرق و گسترش زبان تركي بخاطر ساده تر كردن موقعيت در قرن پنجم هجري اظهار شده است. اطلاعاتي كه او راجع به نوشتار مردم ترك زبان ارائه مي‌دهد از نقطه نظر زبان‌شناسي داراي اهميت است گرچه قصد او دركي جامع از زبان تركي است كه بعضي از آنها را در لغت‌نامه خود آورده است. مباني زبان‌شناسي در كارهايش بازتابي از زبان گفتاري در كاشغر است كه او از آن با عنوان تركي كاشغري ياد مي‌كند. آثار كاشغري بطور كلي به ضبط زبان‌شناختي كاشغري اشاره دارد به غير از مطالبي راجع به كاشغر تاريخ زبان‌شناختي از اوغوز و قپچاق از ارزش قابل توجهي برخوردار است اين لغت‌نامه اساساً براي اديبان در بغداد به عنوان يك زبان رايج طراحي شده بود كه تفاوت هايي با زبان مردم ترك داشت. بنابراين او عمداً متدهايي را از دستور زبان و فرهنگ عرب براي توصيف اصول زبان‌شناختي خود برگزيد درحاليكه دستور زبان عربي به عنوان يك راهنما ايفاي نقش مي‌كرد، ادبيات زبان عرب او را با يك ليست كاملي از لغات آشنا كرد كه با اين مجموعه او مي‌توانست با مجموعه لغات تركي كه زبان مادري او بود مقابله كند اين حقيقت كه اصول زبان‌شناختي تركي بايد با دستور زبان عربي مطابقت مي‌داشت كاشغري را وادار به مطالعه دقيق اين اصول كرد. با وجود اين حقيقت كه اين كار در بغداد صورت گرفت كه از سرزمين مادري او  فاصله زيادي داشت، او را ناتوان از اين ساخت كه بتواند آنطور كه مي‌خواست اين كار را به نحو احسن انجام دهد و همچنين مي‌توان پرسيد كه تا چه ميزان توانسته بود از اين فرصتهاي نه چندان خوب براي چنين پژوهشي استفاده نمايد. همچنين قابل پرسش است كه تا چه ميزان كار او در آنجا نقصان پذيرفت يا اوج گرفت. بنا بر اين ما نسخه خطي از كار او را در درست نداريم و كپي‌هاي آنهم به زبان تركي نيست.

لغت نامه كاشغري توجهي به اسامي مكان ها، اسم هاي عام، عنوان ها و درجات دارد كه توصيفات او بيشتر شامل اطلاعات تاريخي و تجارب شخصي همچنين نمونه‌هايي از فولكلور، اشعار و ضربالمثل هاي ترك مي‌باشد كه اين اثر را منبع مهمي براي زبان تركي مي‌خوانيم و همچنين اهميت زادي به ارزش تاريخي آن مي‌دهد. اظهارنظرهاي مقايسه‌اي كاشغري نيزمي‌تواند راهنماي خوبي باشد گرچه اين جنبه كمتر در اثرش ديده مي‌شود. عناصر زباني كه مربوط به تركي مي باشد درحقيقت زبان محلي اديبان بوده است. براي همين همانطور كه اشاره كرديم هدف اصلي كاشغري آشنا ساختن اديبان عرب با زبان تركي ‌بوده است. او به درستي زبان مادريش را بعنوان نماينده‌اي از اين گروه زباني معرفي كرده است. با اين وجود كه براي ما نيز قابل فهم است او از اينكه لغاتي ‌را كه از عربي وام گرفته شده بود جزو زبان خود نمي‌دانست لغاتي كه نقش مهمي در كتاب « قوتاد قو بيليك» { یوسف خاص حاجب } بازي مي كند كه يادگار ادبي برجسته اين دوره است و بنظر مي‌رسد بسيار محتمل است كه آنها نگرشي به زبان گفتاري داشته ‌باشند. يكي ديگر از خصوصيات عمده كار كاشغري اين است كه او توجه خود را به زبان گفتاري روزمره كرده است. لغتنامه او دانش ما را راجع به زبان قراخاني كامل كرده است و اين اطلاعات ما راجع به او از همين كتاب قوتادقوبيليك است گرچه دانش كاشغري از زبانهاي تركي جهت گيري خاصي داشته است و اظهار نظرات او گاهاً متناقض است، او اعتباري براي استفاده از اين روش مقايسه‌اي را به ما داده است. علاقه اصلي او به زبان كاشغري است كه در ناحيه اوغوز و قبچاق رايج بوده است. كاشغري تفاوت هاي اين دو زبان را بيان كرده و اطلاعات مربوط به آن مي‌تواند بعنوان شواهد زنده‌اي در نظر گرفته شود. اطلاعات او مي‌تواند در جايي كه از زبان مكتوب تركي نوشته‌اي در دست نيست براي ما سندي باشد. گرچه در ارزيابي اطلاعاتي كه كاشغري مي‌دهد اشتباهاتي هم درنظر گرفته شود، اما فولكلور زبان‌شناختي مقايسه‌اي و مسائل تاريخي و جغرافيايي بعنوان يك منبع با ارزش براي ما است. اين لغتنامه نتيجه تجانس دو زبان عربي و تركي است كه زماني روشهاي زبان‌شناختي عرب در زبان تركي اعمال مي‌شد علاوه براينكه اين كتاب بسيار مرتبط است با زبان اوليه ترك و زبانهاي متنوع آن، همچنين مي‌تواند بعنوان راهنماي با ارزشي در ضبط سير توالي تاريخ ترك نيز در نظر گرفته شود كه اكثر آن به متون نامطمئن اويغوري مي‌باشد. لغتنامه كاشغري بطور كلي براساس سير تاريخي طبقه‌بندي شده است كه به همين بخش زبان تركي ميانه مي‌پردازد. اين اصطلاح از اسناد مكتوب زبان‌شناختي زبان ترك به ما رسيده است كه براساس روند تاريخي كه بين حكاكي‌هايي كه مربوط به جادو  و سحر بوده است به همان دوران اوليه اويغور و مكتوبات دوره‌ بعدي آن مربوط مي‌شود.

 

_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _

ــــ پاورقي:

1)   منبع:  ISLAMIC  ENCYCLOPEDIA  ذيل ماده  AL– KASHGHARI

 

2)  يك جلد از اين كتاب با ترجمه و تنظيم آقاي دكتر سيدمحمد دبيرسياقي كه شامل نامها، صفتها، ضميرها و پسوندهاست به زبان فارسي ترجمه و در سال 1375 توسط انتشارات پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي در 1100 صفحه چاپ و منتشر شده است.

 


يازار هـ.شهبازی پنجشنبه 1387/03/02 ساعت 23:40 /لینک/(نقل با قيد منبع وبلاگ آزاد است)